Arrest van het Gerecht (Zesde kamer – uitgebreid) van 20 september 2019

Tweede onderdeel: de activiteiten van de Belgische havens zijn niet-economisch van aard

40 In het tweede onderdeel brengen verzoeksters ten eerste onder verwijzing naar het decreet houdende het beleid en het beheer van de zeehavens van 2 maart 1999 (Belgisch Staatsblad van 8 april 1999) in herinnering dat hun kerntaken hoofdzakelijk niet-economische taken van algemeen belang zijn, zoals het bestuurlijk beheer van het publiek en privaat havendomein, milieu-inspectiediensten of havenkapiteindiensten. In het kader van deze taken oefenen de havenautoriteiten overheidsgezag uit op basis van de hun toegewezen exclusieve bevoegdheden, die juist wegens het openbare karakter van het havenbeheer en de eenheid hiervan niet overdraagbaar zijn. De lidstaten beschikken trouwens over een ruime discretionaire bevoegdheid om uit te maken wat onder „economische diensten” en „niet-economische diensten” van algemeen belang moet worden verstaan.

41 Ten tweede beklemtonen verzoeksters dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen de kerntaken die hun bij decreet zijn opgelegd en de door derden aangeboden commerciële havendiensten. In tegenstelling tot bijvoorbeeld luchthavenbeheerders investeren havenautoriteiten immers niet in de uitrusting die nodig is voor de commerciële exploitatie van de haven. Hun enige taak is om de haveninfrastructuur op niet-discriminerende wijze ter beschikking te stellen van gebruikers zoals stuwadoors en logistieke bedrijven, die wél economische activiteiten uitoefenen en later op deze basisinfrastructuur kunnen bouwen. Verzoeksters benadrukken in dit verband het onderscheid tussen het beheer en de exploitatie van het havendomein als basisinfrastructuur, die niet-economisch van aard zijn, en het beheer en de exploitatie van de suprastructuur. Dit onderscheid komt volgens hen ook tot uiting in verordening (EU) 2017/352 van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2017 tot vaststelling van een kader voor het verrichten van havendiensten en gemeenschappelijke regels inzake de financiële transparantie van havens (PB 2017, L 57, blz. 1) en in de eerdere beslissingspraktijk van de Commissie. Uit de rechtspraak van het Hof blijkt eveneens dat het op niet discriminerende wijze ter beschikking stellen van tot het openbaar domein behorende infrastructuur geen economische activiteit vormt, temeer wanneer de terbeschikkingstelling en de commerciële exploitatie van die infrastructuur, zoals in casu, niet door dezelfde entiteit worden verzekerd.

42 Ten derde stellen verzoeksters dat er, wegens de tariefstellingspraktijk van de havenautoriteiten, geen sprake is van een economische activiteit. Dat een vergoeding moet worden betaald, betekent volgens hen niet steeds en a priori dat daar een economische activiteit tegenover staat. De havenautoriteiten ontvangen om te beginnen havengelden, als vergoeding voor het verlenen van het recht om het havengebied binnen te varen, door te varen, er aan te meren of te verblijven en voor het waarborgen van een efficiënte en veilige ontsluiting van het havendomein. Deze havengelden zijn „retributies”, dat wil zeggen vergoedingen voor diensten die een overheid presteert ten voordele van de heffingsplichtige. De havengelden worden niet volgens het marktmechanisme van vraag en aanbod vastgesteld maar op eenzijdige wijze. Ze vloeien niet voort uit commerciële onderhandelingen, moeten voldoen aan wettelijke vereisten en zijn onderhevig aan bestuurlijk toezicht. De autonomie van verzoeksters om de tarieven ervan te bepalen, wordt bovendien begrensd door de beginselen van gelijkheid, transparantie en evenredigheid en door het bestuurlijk toezicht dat op hen wordt uitgeoefend. Voorts ontvangen de havenautoriteiten concessievergoedingen voor het aan derden in concessie geven van publieke domeingoederen via een niet-discriminatoire, transparante procedure. De in concessie te geven terreinen worden niet automatisch aan de hoogste bieder toegewezen, maar aan de hand van vooraf vastgestelde criteria die verband houden met de toegevoegde waarde van het project en de maatschappelijke welvaart. Anders dan de Commissie stelt, zijn de tarieven dus geen instrument van een handelsbeleid, maar een instrument om aan de openbarediensttaken van de havenautoriteiten invulling te geven met het oog op het waarborgen van het algemeen belang.

43 Ten vierde stellen verzoeksters dat de economische activiteiten van de havens bijkomstig zijn, zodat hun activiteiten over het geheel genomen moeten worden beschouwd als niet-economisch of van algemeen belang. Zij roepen dienaangaande in herinnering dat de havens zich niet bezighouden met de commerciële exploitatie van de haveninfrastructuur, maar met het ter beschikking stellen van waterwegen, dokken en concessiegronden tegen betaling van havengelden en concessievergoedingen. De activiteiten die van nevenbelang zijn, moeten dan ook de kwalificatie van de kernactiviteiten volgen.

44 De slotsom waartoe de Commissie in het bestreden besluit is gekomen, namelijk dat de havenautoriteiten voor de toepassing van de staatssteunregels ondernemingen zijn, is volgens hen dus onjuist.

45 De Commissie betwist deze argumenten.

46 Allereerst zij eraan herinnerd, zoals de Commissie in overweging 40 van het bestreden besluit heeft gedaan, dat het begrip onderneming volgens de rechtspraak elke eenheid omvat die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd. Onder economische activiteit wordt iedere activiteit verstaan die bestaat in het aanbieden van goederen en diensten op een bepaalde markt (arrest van 12 september 2000, Pavlov e.a., C‑180/98–C‑184/98, EU:C:2000:428, punten 74 en 75 ; zie in die zin ook arresten van 16 juni 1987, Commissie/Italië, 118/85, EU:C:1987:283, punt 7 , en  23 april 1991, Höfner en Elser, C‑41/90, EU:C:1991:161, punt 21 ).

47 Verder is in de rechtspraak erkend dat de commerciële exploitatie van haven- of luchthaveninfrastructuur en de aanleg daarvan met het oog op een dergelijke exploitatie, economische activiteiten vormen (zie in die zin arresten van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie, C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punt 78 ; 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie, C‑288/11 P, EU:C:2012:821, punten 40‑43 , en  15 maart 2018, Naviera Armas/Commissie, T‑108/16, EU:T:2018:145, punt 78 ).

48 In casu heeft de Commissie in overweging 44 van het bestreden besluit een reeks economische activiteiten opgenoemd die havens kunnen uitoefenen. Ten eerste bieden havens hun gebruikers (in hoofdzaak reders, maar meer in het algemeen elke exploitant van een vaartuig) een algemene dienst aan door schepen toegang tot de haveninfrastructuur te geven in ruil voor een vergoeding die meestal „havengeld” wordt genoemd. Ten tweede verstrekken sommige havens bijzondere diensten aan schepen, zoals loodsdiensten, hijsdiensten, goederenafhandeling en afmeerdiensten, eveneens in ruil voor een vergoeding. Ten derde stellen havens tegen vergoeding bepaalde infrastructuren of terreinen ter beschikking van ondernemingen die deze ruimten gebruiken voor hun eigen behoeften of om schepen een aantal van de bovengenoemde bijzondere diensten aan te bieden. Verder heeft de Commissie in overweging 45 van het bestreden besluit gepreciseerd dat het feit dat derde ondernemingen bepaalde haventerreinen en ‑infrastructuur gebruikten om reders of schepen diensten aan te bieden, niet uitsloot dat de door de havenautoriteiten uitgeoefende beheersactiviteiten, met name het verhuren van die terreinen en infrastructuur aan die derde ondernemingen, eveneens van economische aard waren.

49 Toen zij ter terechtzitting hierover werden ondervraagd, hebben verzoeksters ten eerste bevestigd dat zij bijdragen ontvingen, „havengelden” genoemd, die – minstens gedeeltelijk – werden geheven als tegenprestatie voor het recht van toegang van de schepen tot de haveninfrastructuur. Ten tweede ontkennen zij weliswaar dat zij zelf goederen hijsen, laden en lossen met hijskranen of zelf goederen afhandelen, maar geven zij toe achter de sluizen bepaalde overlaad‑ en sleepactiviteiten te verrichten. Ten derde betwisten zij niet dat zij in ruil voor concessievergoedingen terreinen ter beschikking stellen aan derde ondernemingen.

50 Bijgevolg heeft de Commissie geen beoordelingsfout gemaakt door in overweging 67 van het bestreden besluit het standpunt in te nemen dat de activiteiten van de havens – ten minste gedeeltelijk – economische activiteiten waren.

51 Geen van de door verzoeksters of het Koninkrijk België aangevoerde argumenten kan hieraan afdoen.

52 In de eerste plaats betogen verzoeksters dat hun activiteiten geen economische activiteiten zijn omdat zij bevoegd zijn om openbaar gezag uit te oefenen en belast zijn met taken van algemeen belang.

53 Dienaangaande moet met de Commissie (overweging 47 van het bestreden besluit) worden opgemerkt dat in casu niet wordt betwist dat de havens kunnen worden belast met de uitoefening van bepaalde bevoegdheden van openbaar gezag, die niet-economisch van aard zijn, zoals de controle en de veiligheid van het verkeer op zee of milieu-inspectie.

54 De omstandigheid dat een entiteit voor de uitoefening van een deel van haar activiteiten over overheidsprerogatieven beschikt, vormt op zich echter geen beletsel om haar als onderneming aan te merken. Om te bepalen of de betrokken activiteiten ondernemingsactiviteiten in de zin van het Verdrag zijn, moet namelijk de aard van deze activiteiten worden onderzocht (zie in die zin arresten van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie, C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punten 74 en 75 , en  12 juli 2012, Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 37 ).

55 Dat verzoeksters kunnen worden belast met diensten van algemeen belang volstaat dus niet om hun de kwalificatie van „onderneming” te ontnemen indien en voor zover zij ook economische activiteiten uitoefenen waarbij tegen vergoeding goederen en diensten op de markt worden aangeboden, zoals die welke de Commissie in overweging 44 van het bestreden besluit heeft genoemd (zie punt 48 hierboven).

56 Bovendien zij eraan herinnerd, zoals de Commissie doet in overweging 48 van het bestreden besluit, dat de nationale autoriteiten weliswaar beschikken over een ruime discretionaire bevoegdheid om diensten van algemeen belang te verrichten, te laten verrichten en te organiseren op een manier die zoveel mogelijk in overeenstemming is met de behoeften van de gebruikers, maar dat dit niet uitsluit dat deze activiteiten een economisch karakter kunnen hebben. Volgens vaste rechtspraak (zie de punten 46 en 54 hierboven) is het begrip „economische activiteit” immers gebaseerd op feitelijke elementen, met name het bestaan van een markt voor de betrokken diensten, en is het niet afhankelijk van nationale keuzen of beoordelingen. Bijgevolg kan de staat zelf of een overheidsorgaan als onderneming handelen (zie arrest van 12 juli 2012, Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

57 Het Koninkrijk België beroept zich in dit verband vergeefs op verordening 2017/352 om aan te tonen dat de havens geen economische activiteiten uitoefenen. Hoewel deze verordening bepaalt dat de lidstaten kunnen besluiten om openbaredienstverplichtingen op te leggen aan aanbieders van havendiensten en het recht om dergelijke verplichtingen op te leggen, kunnen overdragen aan de havenbeheerder of de bevoegde instantie, om bepaalde openbaredienstdoelstellingen te waarborgen, is er in casu geen enkel verband tussen de betrokken steunmaatregel – te weten de vrijstelling van vennootschapsbelasting voor de havens – en een of andere taak van openbare dienst. Het bestreden besluit belet verzoeksters trouwens geenszins om met het Vlaamse Gewest overeenkomsten inzake delegatie van openbare dienst te sluiten.

58 Waar het Koninkrijk België verwijst naar mededeling (2004) 43 van de Commissie – Communautaire richtsnoeren betreffende staatssteun voor het zeevervoer (PB 2004, C 13, blz. 3) om het niet‑economische karakter van de havenactiviteiten aan te tonen, zij vervolgens erop gewezen dat in punt 2.1 van deze richtsnoeren staat dat „[i]nfrastructuurinvesteringen normaal niet [gelden] als staatssteun in de zin van artikel [107], lid 1, [VWEU] indien de overheid alle belanghebbende marktdeelnemers vrije en gelijke toegang tot de infrastructuur biedt”. Net zoals de mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU (PB 2016, C 262, blz. 1) ziet dit punt dus enkel op steun voor infrastructuurinvesteringen en niet op steun in de vorm van een vrijstelling van vennootschapsbelasting, waarvan het bedrag rechtstreeks afhangt van de geboekte winst, zoals in casu.

59 Het Koninkrijk België beroept zich ook op punt 59 van het arrest van 22 mei 2003, Korhonen e.a. (C‑18/01, EU:C:2003:300 ), waaruit zijns inziens volgt dat het beheer van tot het openbaar domein behorende terreinen en gebouwen voorziet in een behoefte van algemeen belang die geen economisch karakter heeft. Niettemin dient met de Commissie (overweging 60 van het bestreden besluit) te worden geconstateerd dat dat arrest niet gaat over het begrip onderneming in het staatssteunrecht, maar over de vraag of een naamloze vennootschap die is opgericht door, eigendom is van en wordt beheerd door een territoriaal lichaam, voorziet in een behoefte van algemeen belang in de zin van artikel 1, onder b), tweede alinea, van richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening (PB 1992, L 209, blz. 1).

60 Bijgevolg moet de grief dat er geen economische activiteit is omdat de havens bevoegdheden van openbaar gezag hebben, worden afgewezen.

61 In de tweede plaats menen verzoeksters dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen het beheer van de haveninfrastructuur door de havens en de commerciële activiteiten van de havengebruikers.

62 Dienaangaande moet allereerst worden opgemerkt dat de Commissie de economische activiteiten van de havens voldoende duidelijk heeft omschreven in overweging 44 van het bestreden besluit (zie punt 48 hierboven). Zo geven zij, zoals de Commissie in die overweging heeft vastgesteld, schepen toegang tot de haveninfrastructuur in ruil voor een vergoeding en stellen zij tegen vergoeding terreinen ter beschikking. Het argument van verzoeksters dat de havens uitsluitend het aanbieden van diensten door derde-havengebruikers faciliteren, mist dan ook feitelijke grondslag.

63 Vervolgens moet worden gepreciseerd dat de Commissie niet van mening was dat de havens bepaalde diensten – zoals hijsen, afhandelen, afmeren, overladen of loodsen – steeds zélf verleenden aan de schepen die hun infrastructuur gebruikten. Zo heeft zij erkend dat deze diensten in bepaalde gevallen door andere ondernemingen konden worden verleend. Niettemin heeft zij in overweging 45 van het bestreden besluit verklaard dat het feit dat derde ondernemingen bepaalde haventerreinen en -infrastructuur gebruikten om diensten aan te bieden aan reders of schepen, niet uitsloot dat de beheersactiviteiten die de havens als havenautoriteiten uitoefenden – met name het verhuren van die terreinen en infrastructuur aan die derde ondernemingen – eveneens van economische aard waren.

64 Wat de specifieke situatie van verzoeksters betreft, heeft de Commissie ter terechtzitting ook erkend dat bepaalde van de in overweging 44 van het bestreden besluit genoemde diensten mogelijk niet door hen worden aangeboden, doch dit is niet voldoende om de rest van haar analyse te ontkrachten (zie de punten 48 en 49 hierboven).

65 Er zij in dit verband namelijk aan herinnerd dat de Commissie bij een besluit inzake een steunregeling, zoals in casu, de kenmerken van de betrokken regeling slechts op algemene en abstracte wijze behoeft te onderzoeken om in de gronden van het besluit te kunnen beoordelen of die regeling op grond van de erin vastgestelde modaliteiten in beginsel staatssteun vormt voor de begunstigden. De Commissie hoeft dus geen analyse te maken van de steun die op basis van een dergelijke regeling in elk individueel geval is toegekend (zie in die zin arresten van 9 juni 2011, Comitato „Venezia vuole vivere” e.a./Commissie, C‑71/09 P, C‑73/09 P en C‑76/09 P, EU:C:2011:368, punt 63 , en  26 november 2015, Navarra de Servicios y Tecnologías/Commissie, T‑487/13, niet gepubliceerd, EU:T:2015:899, punt 66 ).

66 Wanneer de Commissie, zoals in casu, de algemene kenmerken van een steunregeling onderzoekt, kan zij dus ook op algemene en abstracte wijze de economische activiteiten aanduiden die de havens kunnen uitoefenen, ook al worden die niet altijd allemaal daadwerkelijk door elke haven uitgeoefend. Een haven die geen enkele van de door de Commissie in het bestreden besluit genoemde economische activiteiten zou uitoefenen, zou niet kunnen worden aangemerkt als onderneming, waarop de staatssteunregels van het VWEU van toepassing zijn. Dit is in casu echter niet het geval, aangezien verzoeksters het merendeel van de door de Commissie in overweging 44 van het bestreden besluit genoemde economische activiteiten verrichten (zie de punten 48 en 49 hierboven).

67 Verzoeksters verwijzen ter ondersteuning van hun betoog ook nog naar overweging 43 van verordening 2017/352, die luidt dat „[t]eneinde een gelijk speelveld en transparantie inzake de toekenning en de besteding van overheidsmiddelen te creëren en marktverstoringen te voorkomen, [...] havenbeheerders die publieke middelen ontvangen en tevens als dienstverlener optreden verplicht [moeten] worden gescheiden boekhoudingen te voeren voor met overheidsmiddelen betaalde activiteiten die zij uitvoeren als havenbeheerder enerzijds en voor de activiteiten die zij uitvoeren op concurrerende basis anderzijds”. Verzoeksters leiden hieruit af dat enkel het verlenen van havendiensten kan worden onderworpen aan de staatssteunregels, en niet het havenbeheer. Zoals de Commissie betoogt, belet het feit dat door derden verleende havendiensten economische activiteiten zijn, echter niet dat de havens zelf ook economische activiteiten kunnen uitoefenen. De laatste zin van voormelde overweging luidt trouwens dat „[...] de naleving van staatssteunregels [in ieder geval moet] worden verzekerd”.

68 Voor zover verzoeksters tevens verwijzen naar de vroegere beslissingspraktijk van de Commissie, moet eraan worden herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de beslissingspraktijk van de Commissie in andere zaken de geldigheid van het bestreden besluit niet kan aantasten, die alleen kan worden beoordeeld in het licht van de objectieve regels van het Verdrag (arresten van 16 juli 2014, Duitsland/Commissie, T‑295/12, niet gepubliceerd, EU:T:2014:675, punt 181 , en  9 juni 2016, Magic Mountain Kletterhallen e.a./Commissie, T‑162/13, niet gepubliceerd, EU:T:2016:341, punt 59 ).

69 Hoe dan ook vormen de commerciële exploitatie en de bouw van haveninfrastructuur, zoals de Commissie in overweging 41 van het bestreden besluit opmerkt, volgens haar meest recente beslissingspraktijk economische activiteiten. Als zij haar beslissingspraktijk op dit punt al heeft kunnen wijzigen, was dit om zich te voegen naar de rechtspraak van het Hof en in het bijzonder naar de arresten van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie (C‑82/01 P, EU:C:2002:617 ), en  19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie (C‑288/11 P, EU:C:2012:821 ).

70 Verzoeksters menen nochtans dat uit de in punt 69 hierboven aangehaalde arresten niet kan worden afgeleid dat het beheer van de haveninfrastructuur per definitie een economische activiteit is. In het arrest van 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie (C‑288/11 P, EU:C:2012:821 ), gaat het over een andere situatie, aangezien verzoeksters de infrastructuur niet zelf exploiteren maar ter beschikking stellen van derden, en in het arrest van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie (C‑82/01 P, EU:C:2002:617 ), heeft het Gerecht alleen de activiteiten waarvoor commerciële vergoedingen werden betaald, als economisch beschouwd.

71 Zoals de Commissie aangeeft, hebben het Gerecht en het Hof echter uitdrukkelijk geoordeeld dat het ter beschikking stellen van luchthaveninstallaties aan luchtvaartmaatschappijen tegen betaling van een vergoeding een economische activiteit vormde (zie in die zin arresten van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie, C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punt 78 , en  12 december 2000, Aéroports de Paris/Commissie, T‑128/98, EU:T:2000:290, punt 121 ). Er is geen wezenlijk verschil tussen het verlenen van toegang tot luchthaveninfrastructuur tegen luchthavengelden en het verlenen van toegang tot haveninfrastructuur tegen havengelden.

72 Overigens exploiteren de havens, anders dan verzoeksters in dit verband betogen, zelf de haveninfrastructuur wanneer zij schepen toegang tot de haveninfrastructuur verlenen of terreinen verhuren tegen vergoeding, net zoals de luchthaven Leipzig-Halle in de zaak die tot het arrest van 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie (C‑288/11 P, EU:C:2012:821 ), heeft geleid.

73 Verzoeksters stellen dus ten onrechte dat de Commissie in het bestreden besluit de activiteiten van de havens heeft verward met die van de gebruikers ervan, en het beheer van de infrastructuur heeft verward met de commerciële exploitatie van de havensuprastructuur.

74 In de derde plaats voeren verzoeksters aan dat er geen economische activiteit is vanwege de tariefstellingspraktijk van de havenautoriteiten.

75 In dit verband moet eraan worden herinnerd dat volgens de rechtspraak prestaties die gewoonlijk tegen vergoeding worden verricht, diensten vormen die als economische activiteiten kunnen worden aangemerkt. Het wezenlijke kenmerk van de vergoeding bestaat hierin dat zij de economische tegenprestatie voor de betrokken prestatie vormt (zie arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania, C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

76 Anders dan verzoeksters stellen, is het bestaan van een vergoeding dus wel degelijk relevant om aan te tonen dat er sprake is van een economische activiteit (zie in die zin arresten van 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie, C‑288/11 P, EU:C:2012:821, punt 40 , en  24 maart 2011, Freistaat Sachsen en Land Sachsen-Anhalt/Commissie, T‑443/08 en T‑455/08, EU:T:2011:117, punt 93 ).

77 In dit verband doet het argument van verzoeksters dat het Belgische Grondwettelijk Hof de havengelden als „retributies” heeft gekwalificeerd en er bijgevolg geen rekening mag worden gehouden met enige winstcomponent, niet af aan de stelling van de Commissie dat die gelden de economische tegenprestatie voor de betrokken dienst zijn.

78 Zoals verzoeksters aanvoeren, volstaat volgens de rechtspraak de omstandigheid dat een overheidsinstantie een product dat of een dienst die met de uitoefening van haar bevoegdheden van openbaar gezag samenhangt, verschaft tegen een wettelijk bepaalde en niet tegen een rechtstreeks of indirect door haarzelf vastgestelde vergoeding, op zich niet om de verrichte activiteit als economische activiteit aan te merken en de instantie die ze verricht als onderneming (zie arrest van 12 september 2013, Duitsland/Commissie, T‑347/09, niet gepubliceerd, EU:T:2013:418, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Een dergelijke omstandigheid kan op zich echter evenmin volstaan om de betrokken activiteit níet als economische activiteit aan te merken.

79 Verder zij met de Commissie (overweging 51 van het bestreden besluit) erop gewezen dat de kenmerken van de in casu door de havens gehanteerde tarieven (openbaarheid, non-discriminatie, enz.) vergelijkbaar zijn met die van de tarieven die voor diensten van algemeen economisch belang worden gehanteerd, die in beginsel wel degelijk economische activiteiten zijn en aan de staatssteunregels zijn onderworpen. Evenzo zijn de prijzen van economische prestaties in de overgrote meerderheid van de gevallen openbaar, niet-discriminerend en vooraf en unilateraal vastgesteld door de dienstverrichter.

80 Wat ten slotte het argument betreft dat de havens hun tarieven niet volgens een bedrijfseconomische logica bepalen maar daarmee invulling trachten te geven aan hun publieke missie, zij eraan herinnerd dat de omstandigheid dat goederen en diensten zonder winstoogmerk worden aangeboden, niet belet dat de entiteit die deze op de markt aanbiedt, als een onderneming moet worden beschouwd wanneer dit aanbod concurreert met dat van andere marktdeelnemers, die wel winst nastreven (arresten van 1 juli 2008, MOTOE, C‑49/07, EU:C:2008:376, punt 27 , en  27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania, C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 46 ; zie in die zin ook arrest van 12 september 2013, Duitsland/Commissie, T‑347/09, niet gepubliceerd, EU:T:2013:418, punt 48 ).

81 Het enkele feit dat de havens de prijzen eenzijdig en onder toezicht van de gewestelijke havencommissaris vaststellen, betekent trouwens niet dat geen rekening wordt gehouden met de vraag. Integendeel, zoals de Commissie in overweging 56 van het bestreden besluit opmerkt, houden de havens bij de vaststelling van hun tarieven – en met name van de havengelden – wel degelijk rekening met de marktomstandigheden. In dat opzicht vormen de tarieven duidelijk een belangrijk instrument van het handelsbeleid dat de havens aanwenden om reders en verladers ertoe aan te zetten gebruik te maken van de haveninfrastructuur en om ondernemingen te stimuleren zich in de haven te vestigen voor de ontwikkeling van hun productie- of dienstverleningsactiviteiten. Wat in het bijzonder de havens van Antwerpen en Zeebrugge betreft, blijkt uit voetnoot nr. 46 van het bestreden besluit dat volgens artikel 25, lid 3, van het decreet van 2 maart 1999 houdende het beleid en het beheer van de zeehavens „[d]e Vlaamse regering en de havenbedrijven de initiatieven [ontwikkelen] om [...] harmonieuze tariefstructuren in de Vlaamse zeehavens te bewerkstelligen teneinde een loyale concurrentiepositie van de Vlaamse zeehavens te vrijwaren”.

82 Voor de rest wordt, zoals de Commissie in overweging 53 van het bestreden besluit heeft geconstateerd, niet betwist dat de door de havens ontvangen havengelden en concessievergoedingen op zijn minst het grootste gedeelte van de door de hen gedragen kosten dekken wanneer zij hun diensten op de markt aanbieden. Voor de haven van Antwerpen lagen die opbrengsten in 2015 zelfs hoger dan de totale bedrijfskosten. Dat die opbrengsten ook kunnen worden gebruikt om bepaalde niet-economische activiteiten te financieren, doet niet af aan het feit dat zij worden geïnd als tegenprestatie voor economische activiteiten, zoals het ter beschikking stellen van of toegang verlenen tot de haveninfrastructuur.

83 Bijgevolg moet ook de grief dat er geen economische activiteit is door de tariefstellingspraktijk van de havens, worden afgewezen.

84 In de vierde plaats betogen verzoeksters dat, gesteld dat de havens economische activiteiten uitoefenen, het om zuiver ondergeschikte activiteiten gaat, die derhalve buiten artikel 107, lid 1, VWEU vallen.

85 In dit verband moet eraan worden herinnerd dat het gegeven dat een entiteit voor de uitoefening van een deel van haar activiteiten over bevoegdheden van openbaar gezag beschikt, op zich geen beletsel vormt om haar voor de rest van haar economische activiteiten als onderneming in de zin van het mededingingsrecht van de Unie te kwalificeren (arresten van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie, C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punt 74 , en  1 juli 2008, MOTOE, C‑49/07, EU:C:2008:376, punt 25 ).

86 Zoals verzoeksters aangeven, luidt de rechtspraak dat voor zover een overheidsinstantie een economische activiteit verricht die van de uitoefening van haar bevoegdheden van openbaar gezag kan worden losgekoppeld, die instantie, wat deze activiteit betreft, handelt als onderneming, terwijl bij een economische activiteit die niet van de uitoefening van haar bevoegdheden van openbaar gezag kan worden gescheiden, alle door die instantie verrichte activiteiten samenhangen met de uitoefening van deze bevoegdheden (arresten van 12 juli 2012, Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 38 , en  12 september 2013, Duitsland/Commissie, T‑347/09, niet gepubliceerd, EU:T:2013:418, punt 29 ; zie in die zin ook arrest van 26 maart 2009, SELEX Sistemi Integrati/Commissie, C‑113/07 P, EU:C:2009:191, punten 71‑80 ).

87 In casu hebben verzoeksters noch het Koninkrijk België echter concrete bewijzen aangedragen dat de economische activiteiten van de havens niet kunnen worden losgekoppeld van hun bevoegdheden van openbaar gezag, zoals de controle en de veiligheid van het verkeer op zee of milieu-inspectiediensten. Het enkele feit dat er tussen die activiteiten een economisch verband kan zijn doordat hun niet-economische activiteiten geheel of gedeeltelijk kunnen worden gefinancierd met hun economische activiteiten, volstaat niet om te zeggen dat die activiteiten onscheidbaar zijn in de zin van de rechtspraak.

88 Dienaangaande moet tevens worden opgemerkt dat de economische activiteiten van de havens in casu geen noodzakelijk vereiste worden vanwege hun niet-economische activiteiten van algemeen belang, en dat de niet-economische activiteiten niet per se hun nut zouden verliezen zonder de economische activiteiten (zie in die zin arresten van 12 juli 2012, Compass-Datenbank, C‑138/11, EU:C:2012:449, punt 41 , en  12 september 2013, Duitsland/Commissie, T‑347/09, niet gepubliceerd, EU:T:2013:418, punt 41 ).

89 Vastgesteld moet dus worden dat de economische activiteiten van de havens niet onlosmakelijk verbonden zijn met hun niet-economische activiteiten van algemeen belang in de zin van de rechtspraak (zie punt 86 hierboven).

90 Overigens dient te worden opgemerkt dat verzoeksters noch het Koninkrijk België hebben aangetoond dat de economische activiteiten van de havens ondergeschikt of bijkomstig zijn aan hun niet-economische activiteiten van algemeen belang.

91 Integendeel, zoals met name uit de overwegingen 53 en 65 van het bestreden besluit blijkt, vertegenwoordigen de havengelden en concessievergoedingen de overgrote meerderheid van de omzet van de havens. Verzoeksters hebben in antwoord op een schriftelijke vraag van het Gerecht trouwens bevestigd dat meer dan 75 % van hun inkomsten afkomstig was van drie soorten activiteiten, te weten de concessies, de scheepvaart en de sleepactiviteiten. Zoals het onderzoek van de andere argumenten van verzoeksters aantoont, heeft de Commissie geen beoordelingsfout gemaakt door deze activiteiten in het bestreden besluit als economisch aan te merken.

92 Bijgevolg moet ook de grief worden afgewezen waarmee wordt aangevoerd dat de economische activiteiten van de havens ondergeschikt zijn aan hun niet-economische activiteiten van algemeen belang.

Eerste onderdeel: ontbreken van een markt waarop de havenautoriteiten hun diensten aanbieden

93 Met het eerste onderdeel van het eerste middel betogen verzoeksters dat aangezien er geen markt is waarop de havenautoriteiten hun diensten aanbieden, die autoriteiten niet als ondernemingen kunnen worden beschouwd. Met het decreet van 2 maart 1999 houdende het beleid en het beheer van de zeehavens is namelijk een wettelijk monopolie gecreëerd, dat past in de bestuurlijke decentralisatie van overheidsbevoegdheden en waarbij elke mogelijke concurrentie is uitgesloten doordat voor de betrokken dienst één dienstverlener is aangewezen. Er bestaat dus geen „markt” voor het beheer van de Antwerpse en Brugse havens, wat wordt bevestigd in een rapportage van de Nederlandse Mededingingsautoriteit.

94 Verzoeksters brengen dienaangaande in herinnering dat de havenautoriteiten het aanbieden van diensten door derde-havengebruikers, zoals overslagbedrijven of industriële bedrijven, op de markt waarop deze derden actief zijn louter faciliteren, met name door terreinen in concessie te geven, doch zonder deze economische activiteiten zelf uit te oefenen.

95 Verder moet havenbeheer volgens hen worden onderscheiden van luchthavenbeheer, waarbij de marktomgeving – en bijgevolg de concurrentie – waarin de activiteiten van luchthavenbeheer plaatsvinden, wordt bevestigd in interne wetgeving.

96 In hun repliek verwijten verzoeksters de Commissie tevens het bestaan van een markt ten onrechte te hebben afgeleid uit het feit dat zij hun diensten tegen vergoeding aanboden, en niet te hebben onderzocht of andere marktdeelnemers bereid en in staat waren de desbetreffende diensten op de betrokken markt te verrichten, zoals bedoeld in punt 14 van de mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

97 De Commissie betwist deze argumenten.

98 Er zij in dit verband op gewezen dat een entiteit met een wettelijk monopolie evengoed goederen en diensten op een markt kan aanbieden en derhalve een „onderneming” kan zijn in de zin van artikel 107 VWEU. Zoals de Commissie in overweging 48 van het bestreden besluit heeft opgemerkt, is het begrip economische activiteit immers een objectief begrip, dat gebaseerd is op feitelijke elementen – met name het bestaan van een markt voor de betrokken diensten – en is het niet afhankelijk van nationale keuzen of beoordelingen.

99 In casu verrichten verzoeksters, zoals hierboven reeds is vastgesteld, wel degelijk zélf het merendeel van de activiteiten die de Commissie in overweging 44 van het bestreden besluit heeft aangemerkt als economisch (zie punt 49 hierboven). Gesteld al dat, zoals verzoeksters beweren, zij een wettelijk monopolie hebben en er in België geen privé-havenbeheerders zijn die hen voor die activiteiten beconcurreren, moet echter worden opgemerkt dat er, zoals de Commissie ter terechtzitting heeft bevestigd, op het niveau van de Unie wel degelijk concurrentie tussen de verschillende zeehavens wordt gevoerd – vooral op de as Hamburg-Rotterdam-Antwerpen – om schepen of andere dienstverleners aan te trekken, wat verzoeksters niet betwisten. Laatstgenoemden menen dus ten onrechte dat er voor die activiteiten geen markt bestaat louter omdat zij in België een natuurlijk en wettelijk monopolie op de uitoefening daarvan hebben.

100 Verzoeksters verwijzen tevens naar een rapportage van de Nederlandse Mededingingsautoriteit, waaruit volgens hen blijkt dat er tussen de havenbeheerders geen concurrentie is. Opgemerkt zij evenwel dat deze rapportage, die specifiek gaat over de concurrentiepositie van de haven van Rotterdam in Nederland en die deel uitmaakt van een onderzoek naar misbruik van machtspositie, weinig relevant lijkt om op algemene wijze aan te tonen dat de havens geen economische activiteiten uitoefenen. In die rapportage staat trouwens gewoon dat er bij het bepalen van de haventarieven in Nederland weinig concurrentie bestaat tussen de havenautoriteiten. Er wordt niet in besloten dat het ter beschikking stellen van haveninfrastructuur en het in concessie geven van industriële terreinen geen economische activiteiten zijn.

101 In de rechtspraak is daarentegen erkend dat het commercieel exploiteren van haven‑ en luchthaveninfrastructuur en het aanleggen daarvan met het oog op een dergelijke exploitatie, economische activiteiten zijn (zie in die zin arresten van 24 oktober 2002, Aéroports de Paris/Commissie, C‑82/01 P, EU:C:2002:617, punt 78 ; 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen en Flughafen Leipzig-Halle/Commissie, C‑288/11 P, EU:C:2012:821, punten 40‑43 , en  15 maart 2018, Naviera Armas/Commissie, T‑108/16, EU:T:2018:145, punt 119 ).

102 Verzoeksters menen in dit verband ten onrechte dat havenbeheer moet worden onderscheiden van luchthavenbeheer. Zoals de Commissie aangeeft, betekent het feit dat bepaalde luchthavens worden geëxploiteerd via een concessie immers niet dat wanneer een haven of luchthaven wordt geëxploiteerd door een overheidsbedrijf of een bedrijf met bevoegdheden van openbaar gezag, dit geen economische activiteit vormt.

103 Bovendien ging het in de zaak die heeft geleid tot het arrest van 15 maart 2018, Naviera Armas/Commissie (T‑108/16, EU:T:2018:145 ), weliswaar hoofdzakelijk om de vraag of een onderneming-havengebruiker met een exclusief recht om er commerciële activiteiten te verrichten, daardoor begunstigde van staatssteun was, maar heeft het Gerecht in punt 119 van dat arrest uitdrukkelijk verklaard dat de activiteit waarbij de havenbeheerder de haveninfrastructuur beheerde en tegen betaling van havenbelastingen ter beschikking stelde aan een gebruiker die een scheepvaartmaatschappij was, wel degelijk een „economische” activiteit vormde.

104 Tot slot beroepen verzoeksters zich op punt 14 van de mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU om aan te voeren dat zij had moeten onderzoeken of andere marktdeelnemers bereid en in staat waren de desbetreffende diensten op de betrokken markt te verrichten. Dat punt luidt als volgt:

„Het besluit van een overheid om niet toe te staan dat derden een bepaalde dienst verrichten (omdat zij bijvoorbeeld die dienst intern wil verrichten), sluit niet uit dat er sprake is van een economische activiteit. Hoewel de markt op die wijze wordt afgeschermd, kan er toch sprake zijn van een economische activiteit wanneer andere marktdeelnemers bereid en in staat zouden zijn de dienst op de betrokken markt te verrichten. Meer algemeen is het feit dat een bepaalde dienst intern wordt verricht, niet relevant voor het economische karakter van de activiteit.”

105 De Commissie heeft zowel in haar dupliek als ter terechtzitting gepreciseerd dat verzoeksters zich niet met succes konden beroepen op punt 14 van haar mededeling betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, aangezien bepaalde diensten rechtstreeks door henzelf werden verleend, wat volgens voormeld punt niet volstond om aan te nemen dat er geen enkele economische activiteit was. Het viel immers niet uit te sluiten dat andere ondernemingen bereid en in staat waren om de economische activiteiten van verzoeksters uit te oefenen indien die activiteiten effectief openstonden voor concurrentie en niet aan een wettelijk monopolie waren onderworpen.

106 Bijgevolg moet ook het eerste onderdeel van het eerste middel worden afgewezen.

107 Gelet op het voorgaande dient te worden geconstateerd dat de Commissie geen beoordelingsfout heeft gemaakt door in overweging 67 van het bestreden besluit het standpunt in te nemen dat de activiteiten van de Belgische havens – ten minste gedeeltelijk – economische activiteiten waren.

108 Het eerste middel moet dan ook worden afgewezen.

Samenvatting van de analyse die de Commissie in het bestreden besluit heeft gemaakt van de selectiviteit van de maatregel

111 In punt 5.1.4 van het bestreden besluit, waarin het over de selectiviteit van de maatregel gaat, heeft de Commissie allereerst gesteld dat niet werd betwist dat de Belgische havens geen vennootschapsbelasting betaalden. De grondslag voor het niet-betalen van vennootschapsbelasting lag volgens de Belgische autoriteiten hetzij in artikel 180, punt 2, WIB, hetzij in de artikelen 1 en 2 WIB (overweging 81 van het bestreden besluit).

112 Daarna heeft de Commissie twee scenario’s geanalyseerd, namelijk dat waarin de artikelen 1 en 2 WIB de rechtsgrondslag zijn voor niet-betaling van vennootschapsbelasting door Belgische havens (hierna: „tweede scenario”) en dat waarin artikel 180, punt 2, WIB de rechtsgrondslag daarvoor is (hierna: „eerste scenario”).

113 In de eerste plaats heeft de Commissie in het kader van het tweede scenario het argument van de Belgische autoriteiten geanalyseerd dat artikel 180, punt 2, WIB louter de gevolgen trekt uit de algemene regels van de artikelen 1 en 2 WIB en dus geen afwijking van het referentiestelsel is (overwegingen 82‑91 van het bestreden besluit). De Commissie was in dit verband van mening dat deze interpretatie voornamelijk berustte op de veronderstelling dat de door de havens uitgevoerde activiteiten noodzakelijkerwijs uitsloten dat zij voor de inkomstenbelasting (van ingezeten rechtspersonen) als „vennootschappen” werden beschouwd, terwijl zij „ondernemingen” waren in de zin van artikel 107 VWEU. De Commissie was daarentegen van oordeel dat de havens voor de inkomstenbelasting wegens hun voornaamste activiteiten in principe „vennootschappen” waren en dat zij economische activiteiten uitoefenden op grond waarvan zij als „ondernemingen” in de zin van artikel 107 VWEU konden worden aangemerkt (overwegingen 84 en 85 van het bestreden besluit). Verder heeft zij opgemerkt dat de veronderstelling waarop de redenering van de Belgische autoriteiten berustte, in tegenspraak was met de officiële commentaar bij het WIB, met andere interne teksten en met officiële standpunten van de Belgische regering (overweging 86 van het bestreden besluit).

114 Aldus heeft de Commissie aangegeven het niet eens te zijn met het standpunt dat de havens niet aan vennootschapsbelasting zouden zijn onderworpen op grond van de algemene criteria van de artikelen 1 en 2 WIB, zelfs indien artikel 180, punt 2, WIB zou worden opgeheven. Om dezelfde redenen heeft de Commissie betwist dat de regels met betrekking tot de rechtspersonenbelasting het referentiestelsel voor de belasting van de havens vormden. Gezien deze elementen was de Commissie van mening dat een normale toepassing van de algemene regels van het Belgische recht tot gevolg zou hebben dat de havens voor de inkomsten uit hun economische activiteiten aan de vennootschapsbelasting worden onderworpen (overwegingen 87‑89 van het bestreden besluit).

115 De Commissie heeft overigens gepreciseerd dat zelfs als de betrokken nationale regels – of de interpretatie daarvan door de administratie – tot gevolg zouden kunnen hebben dat de Belgische havens geen vennootschapsbelasting betalen, die regels een discriminatie zouden invoeren tussen „ondernemingen” met economische activiteiten in de zin van artikel 107 VWEU. Evenals artikel 180, punt 2, WIB, in de hieronder uiteengezette analyse, zouden die regels – of het Belgische stelsel van inkomstenbelasting in zijn geheel – de oorsprong zijn van voordelen die worden toegekend aan bepaalde „ondernemingen”, namelijk havens, terwijl in het licht van de doelstelling van de inkomstenbelasting van ingezeten rechtspersonen – het belasten van de winsten – die ondernemingen zich wat betreft de winsten uit „economische activiteiten” in een vergelijkbare situatie bevinden als andere aan de vennootschapsbelasting onderworpen ondernemingen (ingezeten rechtspersonen). Volgens de Commissie volgden de havens geen „voor hun wijze van functioneren specifieke beginselen die hen duidelijk [onderscheidden] van andere marktdeelnemers” die aan vennootschapsbelasting zijn onderworpen. Met name het feit dat havens geen winstoogmerk zouden hebben, volstaat volgens haar niet om te oordelen dat zij zich in een andere situatie bevinden dan andere marktdeelnemers die aan vennootschapsbelasting onderworpen zijn. In die veronderstelling zou volgens haar het Belgische stelsel zelf selectief zijn (overweging 90 van het bestreden besluit).

116 Dus zelfs als de artikelen 1 en 2 WIB de rechtsgrondslag zouden vormen voor het niet-betalen van vennootschapsbelasting door Belgische havens, zou dit niet-betalen volgens de Commissie een maatregel zijn die prima facie selectief is wat betreft de economische activiteiten van havens (overweging 91 van het bestreden besluit).

117 In de tweede plaats heeft de Commissie het eerste scenario geanalyseerd, dat haar voorkeur wegdraagt en waarin artikel 180, punt 2, WIB de rechtsgrondslag is voor het niet-betalen van vennootschapsbelasting door de Belgische havens, en dit bij wijze van afwijking van het referentiestelsel, dat wordt gevormd door de artikelen 1 en 2 WIB (overwegingen 92‑107 van het bestreden besluit).

118 Dienaangaande was de Commissie om te beginnen van mening dat het referentiestelsel in casu werd gevormd door de algemene belastingregels die voortvloeien uit de artikelen 1 en 2 WIB, terwijl artikel 180, punt 2, WIB een afwijking van die algemene belastingregels is. Artikel 1 WIB stelt immers voor rechtspersonen die in België zijn ingezeten een duaal stelsel van inkomstenbelasting vast: „vennootschappen” vallen onder de vennootschapsbelasting en „andere rechtspersonen dan vennootschappen” vallen onder de rechtspersonenbelasting. Artikel 2 WIB bevat de criteria om de „vennootschappen” te definiëren en dus om te bepalen welke rechtspersonen aan vennootschapsbelasting zullen worden onderworpen en, door eliminatie, van welke rechtspersonen de inkomsten aan rechtspersonenbelasting zullen worden onderworpen. Artikel 179 WIB bevestigt dat de belastingplichtigen die aan de vennootschapsbelasting onderworpen zijn, de ingezeten vennootschappen zijn. Volgens de Commissie stelt artikel 180, punt 2, WIB de havens onvoorwaardelijk vrij van vennootschapsbelasting, zonder de in de artikelen 1 en 2 bepaalde algemene criteria voor de verdeling tussen vennootschapsbelasting en rechtspersonenbelasting toe te passen, dat wil zeggen ongeacht of die havens al dan niet „vennootschappen” zijn (overwegingen 93 en 94 van het bestreden besluit).

119 Voorts meende de Commissie dat deze afwijking van het referentiestelsel een differentiatie invoerde tussen marktdeelnemers die zich, gelet op het doel van de fiscale referentieregeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Welk referentiestelsel ook in aanmerking wordt genomen (vennootschapsbelasting of belasting van de inkomsten van ingezeten rechtspersonen in het algemeen), het doel van de inkomstenbelasting is immers het belasten van de inkomsten, en ten aanzien van dat doel bevinden alle ondernemingen zich wat betreft de winsten uit hun economische activiteiten in dezelfde feitelijke en juridische situatie. Het feit dat de havens geen winstoogmerk zouden hebben of minder aandacht zouden besteden aan het rendement op investering op korte termijn, doet volgens de Commissie geen afbreuk aan die beoordeling. De omstandigheid dat de Belgische havens in handen zijn van en gecontroleerd worden door de overheid of dat zij met name niet-economische activiteiten uitoefenen, zoals taken met betrekking tot de uitoefening van het overheidsgezag, impliceert niet dat zij zich wat betreft de toepassing van de vennootschapsbelasting op de inkomsten uit hun economische activiteiten in een andere juridische en feitelijke situatie bevinden (overwegingen 97 en 98 van het bestreden besluit).

120 De Commissie is derhalve tot de slotsom gekomen dat de betrokken maatregel prima facie selectief was wat de economische activiteiten van de havens betrof (overweging 99 van het bestreden besluit).

121 In de derde plaats heeft de Commissie, wat het te volgen scenario ook was, onderzocht of de maatregel kon worden gerechtvaardigd door de aard of de algemene opzet van het belastingstelsel. Zij heeft er om te beginnen aan herinnerd dat de conformiteit van een maatregel met het interne recht op zich geen rechtvaardiging door de opzet van het stelsel kon zijn, aangezien niet was aangetoond dat die rechtvaardiging het gevolg was van inherente kenmerken van het referentiestelsel. Vervolgens heeft zij opgemerkt dat het niet bestaan van discriminatie in het nationale recht niet automatisch het niet bestaan van selectiviteit in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU met zich bracht (overwegingen 101 en 102 van het bestreden besluit).

122 Aangezien het bepalende criterium voor de onderwerping aan vennootschapsbelasting dan wel aan rechtspersonenbelasting volgens de Commissie erin bestaat dat de betrokken entiteit al dan niet „een onderneming exploiteert” of „zich bezighoudt met verrichtingen van winstgevende aard” (zie artikel 2 WIB), zijn de verklaringen dat de havens van vennootschapsbelasting zijn vrijgesteld omdat zij hun winst niet uitkeren maar herinvesteren, dat zij een doel hebben dat verder gaat dan hun individuele belangen, dat hun maatschappelijk doel er niet in bestaat winst te maken, dat zij deel uitmaken van de overheid en taken van algemeen belang uitvoeren, in het licht van de hoofdbeginselen van het belastingstelsel geen afdoende rechtvaardiging voor een fiscaal gunstigere behandeling dan die van andere ingezeten vennootschappen. Ook de verklaring dat de middelen van de havens niet altijd hun kosten dekken, of het feit dat bepaalde kosten die niet inherent zijn aan het maatschappelijk doel van een onderneming op grond van artikel 49 WIB niet aftrekbaar zouden zijn van de vennootschapsbelasting, kan geen rechtvaardiging zijn om de havens van vennootschapsbelasting vrij te stellen. Als al kan worden aangetoond dat de vrijstelling van vennootschapsbelasting voor havens voortvloeit uit een algemeen rechtsbeginsel of zelfs uit de Belgische Grondwet zelf, dan is dat op zich niet noodzakelijk van die aard dat het die vrijstelling rechtvaardigt door de aard of de algemene opzet van het stelsel, aangezien de eventuele overwegingen van de grondwetgever of de nationale rechtbanken niet noodzakelijk verband houden met de goede werking van het belastingstelsel of de hoofdbeginselen daarvan (overwegingen 103‑106 van het bestreden besluit).

123 Tot slot zijn de argumenten van de Belgische autoriteiten en de belanghebbenden met betrekking tot de in de nationale rechtspraak ontwikkelde criteria om te beoordelen of een rechtspersoon een „vennootschap” is in de zin van de artikelen 1 en 2 WIB (namelijk het niet voorhanden zijn van industriële en commerciële methoden) volgens de Commissie niet ter zake dienend om aan te tonen dat de maatregel wordt gerechtvaardigd door de intrinsieke logica van het belastingstelsel, aangezien zij in werkelijkheid erop gericht zijn te bewijzen dat havens geen „vennootschappen” zijn en dat de vrijstelling van de vennootschapsbelasting in dat geval selectief zou zijn door met name de keuze van de criteria die gebruikt worden om de grenzen van het referentiestelsel te bepalen, en niet door een afwijking van dat referentiestelsel die eventueel gerechtvaardigd zou kunnen worden (overweging 107 van het bestreden besluit).

Relevante rechtspraak

124 Artikel 107, lid 1, VWEU luidt als volgt: „Behoudens de afwijkingen waarin de Verdragen voorzien, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.”

125 Volgens vaste rechtspraak kan een nationale maatregel pas worden aangemerkt als een nationale „steunmaatregel van de staat” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU wanneer is voldaan aan alle hierna genoemde voorwaarden. In de eerste plaats moet het gaan om een maatregel van de staat of met staatsmiddelen bekostigd. In de tweede plaats moet die maatregel het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. In de derde plaats moet de maatregel de begunstigde een voordeel verschaffen. In de vierde plaats moet de maatregel de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen (arresten van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 53 ; 6 maart 2018, Commissie/FIH Holding en FIH Erhvervsbank, C‑579/16 P, EU:C:2018:159, punt 43 , en  28 juni 2018, Duitsland/Commissie, C‑208/16 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:506, punt 79 ).

126 Aangaande de voorwaarde inzake de selectiviteit van het voordeel, die een bestanddeel vormt van het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, blijkt uit eveneens vaste rechtspraak dat bij de beoordeling van die voorwaarde moet worden bepaald of de betrokken nationale maatregel binnen het kader van een bepaalde rechtsregeling „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” kan begunstigen ten opzichte van andere die zich, gelet op de doelstelling van die regeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden en dus een verschillende behandeling krijgen die in wezen discriminerend is (zie arrest van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

127 Voorts dient de Commissie, wanneer de betrokken maatregel opgevat is als een steunregeling en niet als een individuele steunmaatregel, aan te tonen dat die maatregel, hoewel hij een voordeel van algemene strekking toekent, dit voordeel enkel voor bepaalde ondernemingen of bepaalde sectoren schept (zie arrest van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

128 Het onderzoek naar de selectiviteit van een maatregel is dan ook, vooral in belastingzaken, bedoeld om uit te maken of die maatregel „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” begunstigt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU dan wel een algemene maatregel van fiscaal beleid is, die zonder onderscheid van toepassing is op alle ondernemingen op het nationale grondgebied (zie in die zin arresten van 8 november 2001, Adria-Wien Pipeline en Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, C‑143/99, EU:C:2001:598, punt 35 ; 15 november 2011, Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk, C‑106/09 P en C‑107/09 P, EU:C:2011:732, punt 73 , en  18 juli 2013, P, C‑6/12, EU:C:2013:525, punt 18 ).

129 In deze context kan een nationale belastingmaatregel slechts als „selectief” worden aangemerkt nadat de Commissie ten eerste heeft bepaald welke algemene of „normale” belastingregeling in de betrokken lidstaat geldt, en ten tweede heeft aangetoond dat de betrokken belastingmaatregel afwijkt van die algemene regeling doordat hij differentiaties invoert tussen marktdeelnemers die zich, gelet op het doel van de algemene regeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden (zie arrest van 19 december 2018, A-Brauerei, C‑374/17, EU:C:2018:1024, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

130 Het begrip „staatssteun” strekt zich echter niet uit tot maatregelen die differentiëren tussen ondernemingen welke zich, gelet op het doel van de betrokken rechtsregeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden, en die bijgevolg a priori selectief zijn, wanneer de lidstaat in kwestie kan aantonen dat die differentiatie gerechtvaardigd is aangezien zij voortvloeit uit de aard of de opzet van het stelsel waarvan de maatregelen een onderdeel vormen (zie arrest van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

131 Het onderzoek naar de selectiviteitsvoorwaarde impliceert dus in beginsel dat allereerst het referentiekader waarvan de desbetreffende maatregel deel uitmaakt, wordt afgebakend. Deze stap is des te belangrijker bij belastingmaatregelen, aangezien het bestaan van een voordeel slechts kan worden vastgesteld ten opzichte van een „normale” belasting (zie arrest van 28 juni 2018, Duitsland/Commissie, C‑208/16 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:506, punt 85 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

132 Niettemin hangt de kwalificatie van een belastingstelsel als „selectief” niet af van het feit dat dit stelsel aldus is ontworpen dat de ondernemingen die eventueel een selectief voordeel genieten, in de regel aan dezelfde fiscale lasten als de andere ondernemingen zijn onderworpen maar voor uitzonderingsbepalingen in aanmerking komen, zodat het fiscaal voordeel kan worden bepaald als het verschil tussen de normale fiscale last en de last die eerstgenoemde ondernemingen treft (arresten van 15 november 2011, Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk, C‑106/09 P en C‑107/09 P, EU:C:2011:732, punt 91 , en  28 juni 2018, Duitsland/Commissie, C‑208/16 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:506, punt 87 ).

133 Een dergelijke opvatting van het selectiviteitscriterium zou immers inhouden dat een belastingregeling enkel als „selectief” kan worden aangemerkt indien zij volgens een welbepaalde regelgevingstechniek is vastgesteld, hetgeen zou meebrengen dat nationale fiscale bepalingen reeds aan elk toezicht op het gebied van staatssteun ontsnappen omdat zij via een andere regelgevingstechniek tot stand zijn gebracht, ook al sorteren zij rechtens of feitelijk, door diverse fiscale bepalingen aan te passen en te combineren, dezelfde effecten. Die opvatting zou dan ook indruisen tegen de vaste rechtspraak volgens welke artikel 107, lid 1, VWEU geen onderscheid maakt naar de redenen of doeleinden van de maatregelen van de staten, maar ziet op hun gevolgen, onafhankelijk dus van de gebruikte technieken (zie arrest van 28 juni 2018, Duitsland/Commissie, C‑208/16 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:506, punt 88 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

134 Uit diezelfde rechtspraak volgt echter ook dat ofschoon de gebruikte regelgevingstechniek niet doorslaggevend is om te bepalen of een belastingmaatregel selectief is, zodat die maatregel ook selectief kan zijn zonder dat hij afwijkt van een algemene belastingregeling, het feit dat deze maatregel wegens het gebruik van die regelgevingstechniek een dergelijk afwijkend karakter heeft, relevant is ten bewijze van de selectiviteit van die maatregel wanneer deze ertoe leidt dat onderscheid wordt gemaakt tussen twee groepen ondernemers die a priori verschillend worden behandeld, namelijk de groep die onder de afwijkende maatregel valt en die waarop de algemene belastingregeling van toepassing blijft, hoewel beide groepen zich, gelet op het doel van die regeling, in een vergelijkbare situatie bevinden (arresten van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 77 ; 28 juni 2018, Duitsland/Commissie, C‑208/16 P, niet gepubliceerd, EU:C:2018:506, punt 90 , en  19 december 2018, A-Brauerei, C‑374/17, EU:C:2018:1024, punt 33 ).

135 In het licht van deze overwegingen dienen de verschillende grieven van verzoeksters en het Koninkrijk België te worden onderzocht.

136 Het Gerecht acht het in dit verband wenselijk om de selectiviteit van de betrokken maatregel – te weten de vrijstelling van vennootschapsbelasting die de havens krachtens artikel 180, punt 2, WIB genieten – te onderzoeken in twee stappen, net zoals de Commissie in het bestreden besluit heeft gedaan: eerst volgens het scenario dat artikel 180, punt 2, WIB een afwijking is van het referentiekader, dat wordt gevormd door de artikelen 1 en 2 WIB (zie de punten 117-120 hierboven), daarna volgens het scenario dat die bepaling een integrerend deel uitmaakt van het referentiekader (zie de punten 113-116 hierboven).

Selectiviteit van de betrokken maatregel in het scenario dat artikel 180, punt 2, WIB een afwijking van het referentiekader is

Selectiviteit van de maatregel in het scenario dat artikel 180, punt 2, WIB niet formeel afwijkt van het referentiekader

193 Subsidiair moet worden ingegaan op het tweede scenario dat de Commissie in het bestreden besluit heeft onderzocht om de selectiviteit van de betrokken maatregel aan te tonen. In dit scenario vormen de artikelen 1 en 2 WIB de rechtsgrondslag voor het niet-betalen van vennootschapsbelasting door de havens doordat artikel 180, punt 2, WIB niet formeel afwijkt van het referentiekader (zie de punten 115 en 116 hierboven).

194 Zelfs gesteld dat, zoals verzoeksters en het Koninkrijk België betogen, artikel 180, punt 2, WIB niet van het referentiekader afwijkt omdat de rechtspersonenbelasting het relevante referentiekader is voor entiteiten zoals verzoeksters, moet er met de Commissie (overweging 90 van het bestreden besluit) op worden gewezen dat het Belgische stelsel van inkomstenbelasting zelf selectief is, aangezien „bepaalde ondernemingen”, namelijk havens, worden begunstigd terwijl die zich wat betreft de belasting van de winsten uit hun economische activiteiten in een vergelijkbare feitelijke en juridische situatie bevinden als andere aan vennootschapsbelasting onderworpen ondernemingen (zie in die zin arresten van 15 november 2011, Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk, C‑106/09 P en C‑107/09 P, EU:C:2011:732, punten 101‑107 , en  21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punten 76‑79 ).

195 Er zij immers aan herinnerd dat een maatregel volgens de rechtspraak ook selectief kan zijn zonder dat hij afwijkt van een algemene belastingregeling, ook al is dat in dit verband in beginsel een relevant criterium (zie de in de punten 132‑134 hierboven aangehaalde rechtspraak).

196 Volgens vaste rechtspraak brengt het feit dat alleen belastingplichtigen die voldoen aan de voorwaarden voor toepassing van een maatregel, voor deze maatregel in aanmerking komen, echter op zich nog niet mee dat het een selectieve maatregel betreft (arresten van 21 december 2016, Commissie/World Duty Free Group e.a., C‑20/15 P en C‑21/15 P, EU:C:2016:981, punt 59 , en  19 december 2018, A-Brauerei, C‑374/17, EU:C:2018:1024, punt 24 ).

197 Dit is waarom, wanneer er geen van een algemene belastingregeling afwijkende maatregel kan worden aangeduid, de door deze regeling in aanmerking genomen criteria die de belastinggrondslag opleveren, enkel kunnen worden geacht selectieve voordelen te verschaffen indien deze criteria de begunstigde ondernemingen op basis van hun specifieke eigenschappen als bevoorrechte categorie aanduiden, waardoor die regeling als begunstiging van „bepaalde” ondernemingen of „bepaalde” producties in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kan worden gekwalificeerd (arrest van 15 november 2011, Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk, C‑106/09 P en C‑107/09 P, EU:C:2011:732, punt 104 ).

198 Zoals de Commissie ter terechtzitting heeft opgemerkt, is het in de onderhavige zaak zo dat, gesteld al dat artikel 180, punt 2, WIB niet afwijkt van het referentiekader dat de artikelen 1 en 2 WIB vormen, die bepaling bepaalde entiteiten, namelijk de havens, met naam noemt en op die manier onvoorwaardelijk van vennootschapsbelasting vrijstelt, hoewel zij zich wat betreft de winsten uit „economische activiteiten” in een situatie bevinden die vergelijkbaar is met die van andere ondernemingen (binnenlandse rechtspersonen) die aan vennootschapsbelasting zijn onderworpen. De havens worden door die bepalingen dus als bevoorrechte categorie aangeduid vanwege hun eigen kenmerken en die van de activiteitensector waartoe zij behoren.

199 Bijgevolg kon de Commissie in de overwegingen 90 en 91 van het bestreden besluit terecht aannemen dat zelfs indien de artikelen 1 en 2 de rechtsgrondslag zouden vormen voor de niet-onderwerping van de havens aan vennootschapsbelasting, deze niet-onderwerping een maatregel zou zijn die a priori selectief is wat betreft de economische activiteiten van de havens.

200 Dient nog te worden nagegaan of de betrokken maatregel, hoewel die prima facie selectief is en ongeacht het daarbij gevolgde scenario in verband met het referentiekader, overeenkomstig de in punt 130 hierboven aangehaalde rechtspraak niettemin kan worden gerechtvaardigd door de aard of de logica van het belastingstelsel waarvan hij deel uitmaakt, hetgeen verzoeksters en het Koninkrijk België aanvoeren.

Grief inzake de rechtvaardiging door de aard of de logica van het belastingstelsel

201 Met hun derde middel betogen verzoeksters subsidiair dat, gesteld dat de onderwerping van de havenautoriteiten aan de rechtspersonenbelasting een afwijking is van de referentieregeling, die afwijking kan worden verantwoord door de aard en de opzet van het Belgische stelsel van inkomstenbelastingen.

202 Verzoeksters wijzen erop dat overheden wegens de algehele coherentie van het Belgische belastingstelsel niet zijn onderworpen aan vennootschapsbelasting, die een winstbelasting is. De in artikel 180 WIB genoemde rechtspersonen, waaronder de Belgische havens, zijn volgens hen niet aan vennootschapsbelasting onderworpen omdat zij geen winst nastreven en het verlengde van de overheid zijn. Zij handelen bovendien niet in een geest van winstmaximalisatie maar moeten eventuele overschotten herinvesteren in de publieke infrastructuur. Het is dus niet meer dan logisch dat de havenautoriteiten onder de rechtspersonenbelasting en niet onder de vennootschapsbelasting vallen.

203 Tot slot zou de belastingdruk op de havenautoriteiten disproportioneel stijgen indien zij aan vennootschapsbelasting zouden worden onderworpen, en zou dit dus een penaliserend, discriminerend effect hebben. In de vennootschapsbelasting zouden de havens immers enkel kosten kunnen aftrekken die inherent zijn aan de maatschappelijke activiteit en die gemaakt worden om belastbare inkomsten te verkrijgen of te behouden. Aldus zullen de kosten die de havens om redenen van algemeen belang maken, volgens artikel 49 WIB niet aftrekbaar zijn en aan de boekhoudkundige winst worden toegevoegd als „verworpen kosten”. Bovendien bestaat het risico dat dergelijke kosten worden belast als „abnormale of goedgunstige voordelen” in de zin van artikel 26 WIB. De havenautoriteiten aan vennootschapsbelasting onderwerpen zou dan ook discriminatie opleveren, omdat dit zou betekenen dat entiteiten die zich in verschillende situaties bevinden, gelijk worden behandeld.

204 Het Koninkrijk België benadrukt tevens dat, gesteld al dat artikel 180, punt 2, WIB een afwijking ten gunste van de Belgische havenautoriteiten invoert – wat het ten zeerste betwist –, die afwijking kan worden gerechtvaardigd door de aard en de algemene opzet van het Belgische inkomstenbelastingstelsel. De logica achter dit stelsel berust immers op het onderscheid tussen op winst gerichte ondernemingen en rechtspersonen die optreden in het algemeen belang. Dat de havenautoriteiten – publiekrechtelijke instellingen met publieke taken die voordien aan lokale overheden waren toegewezen – niet aan vennootschapsbelasting zijn onderworpen, is gewoon een toepassing van dit beginsel.

205 De Commissie betwist dit betoog.

206 In dit verband moet worden opgemerkt dat de argumenten die het Koninkrijk België in deze grief aanvoert, grotendeels samenvallen met die welke zijn onderzocht bij de grief inzake het gebrek aan vergelijkbaarheid tussen de havens en aan vennootschapsbelasting onderworpen ondernemingen (zie de punten 173‑190 hierboven).

207 Er zij aan herinnerd dat een maatregel die een uitzondering op de toepassing van het algemene belastingstelsel maakt, volgens de rechtspraak kan worden gerechtvaardigd door de aard en de algemene opzet van het belastingstelsel wanneer de betrokken lidstaat kan aantonen dat deze maatregel rechtstreeks uit de basis‑ of hoofdbeginselen van zijn belastingstelsel voortvloeit. In dit verband moet een onderscheid worden gemaakt tussen de doelstellingen van een specifiek belastingstelsel die buiten dat stelsel zijn gelegen, en de voor het bereiken van dergelijke doelstellingen noodzakelijke mechanismen die inherent zijn aan het belastingstelsel zelf (arresten van 6 september 2006, Portugal/Commissie, C‑88/03, EU:C:2006:511, punt 81 ; 8 september 2011, Paint Graphos e.a., C‑78/08–C‑80/08, EU:C:2011:550, punt 69 , en  19 december 2018, A-Brauerei, C‑374/17, EU:C:2018:1024, punt 48 ).

208 Zo heeft het Hof in zijn rechtspraak weliswaar erkend dat doelstellingen die inherent zijn aan het betrokken algemene belastingstelsel, zoals dubbele belasting vermijden of misbruik voorkomen, een a priori selectieve belastingregeling konden rechtvaardigden (zie in die zin arresten van 29 april 2004, GIL Insurance e.a., C‑308/01, EU:C:2004:252, punten 74‑76 ; 8 september 2011, Paint Graphos e.a., C‑78/08–C‑80/08, EU:C:2011:550, punten 64‑76 , en  19 december 2018, A-Brauerei, C‑374/17, EU:C:2018:1024, punten 50‑53 ), maar heeft het steevast geweigerd te aanvaarden dat doelstellingen die vreemd zijn aan het belastingstelsel, zoals het internationale concurrentievermogen willen behouden, de werkgelegenheid in bepaalde sectoren willen veiligstellen of sociaal verdienstelijke instellingen willen steunen, een a priori selectieve maatregel kunnen rechtvaardigen en dus onttrekken aan de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU (zie in die zin arresten van 17 juni 1999, België/Commissie, C‑75/97, EU:C:1999:311, punten 37‑39 ; 8 november 2001, Adria-Wien Pipeline en Wietersdorfer & Peggauer Zementwerke, C‑143/99, EU:C:2001:598, punt 54 , en  10 januari 2006, Cassa di Risparmio di Firenze e.a., C‑222/04, EU:C:2006:8, punten 136‑138 ).

209 In casu moet worden vastgesteld dat de begrippen algemeen belang, afwezigheid van winstoogmerk alsook de publieke of private aard van de betrokken entiteiten vreemd zijn aan de aard en de logica van het Belgische inkomstenbelastingstelsel, waarin het onderscheid tussen vennootschapsbelasting en rechtspersonenbelasting in wezen berust op de definitie van „vennootschap” zoals die is opgenomen in artikel 2, punt 5, WIB (zie punt 148 hierboven).

210 Bijgevolg heeft de Commissie geen beoordelingsfout gemaakt door zich in overweging 103 van het bestreden besluit op het standpunt te stellen dat het bepalende criterium voor de onderwerping aan vennootschapsbelasting dan wel aan rechtspersonenbelasting erin bestond dat de betrokken entiteit al dan niet „een onderneming exploiteert” of „zich bezighoudt met verrichtingen van winstgevende aard” (zie artikel 2 WIB), zodat de verklaringen dat de havens waren vrijgesteld van vennootschapsbelasting omdat zij hun winst niet uitkeerden maar herinvesteerden, dat zij een doel hadden dat verder ging dan hun individuele belangen, dat hun maatschappelijk doel er niet in bestond winst te maken, dat zij deel uitmaakten van de overheid en taken van algemeen belang uitvoerden, in het licht van de hoofdbeginselen van het belastingstelsel geen afdoende rechtvaardiging waren voor een fiscaal gunstigere behandeling dan andere ingezeten vennootschappen.

211 Gesteld al dat de door het Koninkrijk België aangevoerde doelstellingen kunnen behoren tot de aard of de logica van het belastingstelsel, dan moet in elk geval worden geconstateerd dat de betrokken maatregel ze niet op coherente wijze nastreeft (zie in die zin arresten van 22 december 2008, British Aggregates/Commissie, C‑487/06 P, EU:C:2008:757, punt 88 , en  8 september 2011, Paint Graphos e.a., C‑78/08–C‑80/08, EU:C:2011:550, punten 73 en 74 ).

212 Zoals de Commissie in overweging 103 van het bestreden besluit heeft vastgesteld, herinvesteren immers ook andere ondernemingen hun winst en hebben ook andere ondernemingen doelstellingen of economische gevolgen die verder gaan dan hun individueel belang, doch zonder dat zij daarom van vennootschapsbelasting worden vrijgesteld. Omgekeerd kunnen entiteiten die geen deel uitmaken van de overheid, zoals verenigingen zonder winstoogmerk, aan rechtspersonenbelasting worden onderworpen indien zij voldoen aan het algemene criterium van artikel 2 WIB, zodat deel uitmaken van de overheid uit het oogpunt van de nationale regels evenmin relevant is.

213 Wat tot slot verzoeksters’ argument betreft dat hun onderwerping aan vennootschapsbelasting een penaliserend, discriminerend effect zou hebben (zie punt 203 hierboven), moet met de Commissie (overweging 105 van het bestreden besluit) worden opgemerkt dat de vrijstelling van vennootschapsbelasting ten gunste van havens losstaat van de omstandigheid dat zij financieel nadeel zouden ondervinden van artikel 49 WIB, aangezien de betrokken vrijstelling geldt voor de volledige gerealiseerde winst en niet beperkt is tot de winst die voortvloeit uit de mogelijke niet-aftrekbaarheid van bepaalde kosten op grond van artikel 49 WIB. De vrijstelling in artikel 180, punt 2, WIB wordt dus niet gerechtvaardigd door een hoofdbeginsel van het Belgische belastingstelsel, zelfs indien artikel 49 WIB een dergelijk hoofdbeginsel zou zijn.

214 Gelet op al deze overwegingen heeft de Commissie geen beoordelingsfout gemaakt door in het bestreden besluit het standpunt in te nemen dat de vrijstelling van vennootschapsbelasting ten gunste van de havens hun een selectief voordeel verschafte in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

215 Bijgevolg moeten het tweede en het derde middel worden afgewezen.