Parket bij de Hoge Raad, 03-05-1989, ECLI:NL:PHR:1989:15, 26.062

Mr. Moltmaker

Conclusie inzake

[X]

tegen

DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIEN

Edelhoogachtbaar college

1.2 In de voormelde akte wordt verklaard:

"[X]'s moral obligation to contribute to the maintenance of [A] is hereby and now converted into a legally enforceable obligation ...

1.3 Ter zake van de toekenning van deze periodieke uitkering heeft de inspecteur schenkingsrecht geheven en een beroep van. belanghebbende op de toepassing van de vrijstelling van art. 33, lid 1, 120, der Successiewet 1956 afgewezen.

1.4 Het hof heeft de uitspraak van de inspecteur vernietigd, doch slechts voor wat betreft de opgelegde verhoging, maar voor het overige de inspecteur in het gelijk gesteld, in rov. 5.5 overwegende:

"Van een zodanige verplichting uit de moraal of het fatsoen is sprake indien de omstandigheden van het geval en de verhouding van de daarbij betrokken personen nakoming van die verplichting zo dringend maken dat degene ten opzichte ·van wie de verplichting bestaat, deze nakoming mag beschouwen als een hem toekomende prestatie."

1.5 Het hof overweegt vervolgens in rov. 5.6, dat de omstandigheid, dat belanghebbende ingevolge een verzoek van zijn voormalige echtgenote de verplichting jegens zijn voormalige schoonmoeder op zich heeft genomen, er niet toe kan leiden dat de nakoming ervan door die voormalige schoonmoeder mocht worden beschouwd als een haar toekomende prestatie, aangezien

1.6 Belanghebbende heeft beroep in cassatie ingesteld. De toelichting op het middel bevat een viertal punten met een meer algemene opmerking aan het slot.

In de punten 1 en 2 wordt betoogd, dat uit punt 5.7 van de uitspraak niet duidelijk wordt welke rechtshandeling het hof op het oog heeft, hetgeen vooral van belang is, nu de inspecteur ter terechtzitting zou hebben betoogd, dat hij niet de omzetting van de natuurlijke verbintenis in een rechtens afdwingbare verplichting heeft belast, maar de als schenking aan te merken feitelijke betaling van de onderhoudsuitkeringen.

In punt 3 wordt gesteld, dat het hof ten onrechte aanneemt, dat de rechtshandeling (de omzetting) een schenking inhoudt.

In punt 4 wordt, uitgaande van de veronderstelling, dat het hof met de "geconstateerde rechtshandeling" de voldoening van een maandelijkse onderhoudsuitkering heeft bedoeld, het oordeel van het hof betwist, dat die voldoening een belaste schenking zou opleveren.

Aan het slot van het beroepschrift in cassatie wordt nog betoogd, dat in het onderhavige geval, waarbij sprake is van een voortzetting van een onderhoudsuitkering en van een toezegging tot zodanige voortzetting, een verplichting aanwezig is die door belanghebbende als zo dringend mocht worden beschouwd, dat zij als een natuurlijke verbintenis is te beschouwen.

1.7 De staatssecretaris heeft een vertoogschrift ingediend.

2.1 Het lijkt mij nauwelijks voor twijfel vatbaar, dat het hof in rov. 5.7 met "de in de akte van 12 juli geconstateerde rechtshandeling" heeft bedoeld het aangaan door belanghebbende van een wettelijke verplichting tot het doen van een periodieke uitkering. Dit blijkt duidelijk uit rov. 5.3. slot en rov. 5.6 aanhef. Dat de inspecteur ter terechtzitting wezenlijk iets anders heeft bedoeld (m.n. een schenking van jaar tot jaar) blijkt niet uit de uitspraak van het hof en is ook in tegenspraak met de berekening van de aanslag. De punten 1, 2 en 4 van de toelichting op het middel missen derhalve feitelijke grondslag.

2.2 Punt 3 van de toelichting op het middel miskent, dat art. 1, lid 2, Sw. 1956 onder schenking mede verstaat elke voldoening aan een schuld of een verplichting, welke in rechte niet gevorderd had kunnen worden. Dit betekent, dat ter zake van de hier aan de orde zijnde rechtshandeling , zelfs al wordt daardoor een natuurlijke verbintenis omgezet in een rechtens afdwingbare, in beginsel schenkingsrecht verschuldigd is, behoudens toepassing van de vrijstelling van art. 3, lid 1, 120, Sw. 1956.

2.3 Waar het i.c. om gaat is hetgeen in het slot van de toelichting op het middel aan de orde wordt gesteld: Welk criterium moet worden aangelegd bij de beantwoording van de vraag of er sprake is van de voldoening aan een verplichting welke enkel berust op de voorschriften van de moraal of het fatsoen, waarop art. 33, lid 1, 120, Sw. 1956 het oog heeft. Is dat het door het hof in rov. 5.5 omschreven criterium en leidt dat met inachtneming van de door het hof in rov. 5.6 gebezigde argumenten tot de conclusie, dat i.c. van een zodanige verplichting geen sprake is?

3.1 De ontwikkeling van het begrip natuurlijke verbintenis in de jurisprudentie en litteratuur is uitvoerig beschreven door B. Wessels, De natuurlijke verbintenis, prf. Amsterdam VU (1988), blz.204-221 en Asser-Hartkamp I, achtste druk (1988), nrs. 57-87. Ik volsta met een korte samenvatting.

3.2 De omschrijving van art. 33, lid 1, 120, Sw. 1956 is ontleend aan HR 12 maart 1926, W. 11488, NJ 1926,777, nt. P.S., PW 12110 (Goudse bouwmeester). Het begrip natuurlijke verbintenis werd door de HR nader gepreciseerd in het arrest van 18 februari 1938, NJ 1938,323, nt. P.S., PW 14 134 (zie ook HR 12 december 1941, NJ 1942,253, PW 14 639) in dier voege, dat alleen dringende morele verplichtingen van moraal en fatsoen tot natuurlijke verbintenissen kunnen leiden.

3.3 De vraag of een morele verplichting voldoende dringend is om als natuurlijke verbintenis te gelden, kan men van twee kanten benaderen. Men kan beslissend oordelen of de schuldenaar zich in de gegeven omstandigheden gedrongen kon voelen tot voldoening (het "dringendheidscriterium", bezien vanuit de schuldenaar). Men kan echter ook als eis stellen dat de verplichting zo dringend was, dat de schuldeiser de voldoening mocht beschouwen als een hem toekomende, zij het rechtens niet afdwingbare, prestatie. In het laatste geval spreekt men wel van het "aanspraakcriterium".

3.4 Het aanspraakcriterium werd reeds vermeld door Meijers, WPNR 2963 (1926) en door de Administratie als richtsnoer voorgeschreven in PW 12 404 (1927). In het arrest van 22 april 1937, NJ 1937, 1108, nt. P.S. (schoonzusterarrest) leek de HR het aanspraakcriterium te hebben aanvaard, maar bij eerdervermeld arrest NJ 1938,323 weer te hebben verlaten, hetgeen door de annotator Paul Scholten werd betreurd. Sindsdien heeft de HR het aanspraakcriterium aanvaard, nog enigszins verhuld in HR 30 november 1945, NJ 1946,62, PW 14 941 (De Visser-Harms) maar uitdrukkelijk in de belastingarresten van 18 maart 1953, NJ 1953,640, BNB 1953/128 nt. H. J. Hellema, PW 15 981 en 24 juni 1953, NJ 1953,645, BNB 1953/187 nt. H. J. Hellema, PW 15984. Zie ook HR 30 december 1953, NJ 1954,241 nt. Ph.A.N.H. en HR 26 mei 1954. NJ 1954,453 nt. Ph.A.N.H., BNB 1954/225, PW 16 084. In het arrest van 19 mei 1954, BNB 1954/224, nt. Hellema (een week eerder gewezen dan BNB 1954/225), sprak de HR slechts van "een morele verplichting van zo dringende aard, dat zij als natuurlijke verbintenis zou kunnen gelden". Het blijkt dus dat de HR het niet noodzakelijk acht het aanspraakcriterium steeds uitdrukkelijk te vermelden. Zie voorts HR 28 september 1960, NJ 1961,83, BNB 1960/284, PW 17 208.

3.5 Naar aanleiding van HR 4 juni 1965, NJ 1965,277 nt. G.J.S., PW 17 671 is in de litteratuur uitvoerig gediscussieerd over "de vraag of de HR in dat arrest het aanspraakcriterium heeft losgelaten. Zie de noot van G. J. Scholten onder het arrest, S. Royer WPNR 4880/1 (1965), H. Drion Ars Aequi 1965/66 blz. 51 e.v., H. C. F. Schoordijk WFR 4793/1966 en B. Wessels, a.w. blz. 214 e.v. Dok in HR 15 januari 1971, NJ 1971, 187 nt. G.J.S. wordt door de HR niet over het aanspraakcriterium gesproken. De HR heeft het aanspraakcriterium echter weer herhaald in het arrest van 15 november 1978, BNB 1980/212, nt. A. Meering, PW 18 691. Het feit, dat het aanspraakcriterium steeds in belastingarresten door de HR. is gehanteerd, bracht M. V. M. van Leeuwe, inaug. rede Nijmegen 1966, blz. 19 e.v., tot het standpunt, dat dit criterium niet voor het civiele recht geldt en dat voor het belastingrecht het begrip natuurlijke verbintenis dus een beperkter betekenis heeft.

3.6 Wij zien beide elementen verwoord in art. 6.1.1.3, lid 2, aanhef en sub b, NBW, luidende:

"Een natuurlijke verbintenis bestaat:

De Toelichting Meijers zegt hierover (Parl.Gesch. Boek 6, Van Zeben, blz. 76/77):

"Bij de beantwoording van de vraag bij welke zedelijke verplichtingen men van een natuurlijke verbintenis kan spreken, bezigt de Hoge Raad in navolging van enkele schrijvers als criterium of degene jegens wie de verplichting bestaat, naleving daarvan als voldoening van een hem toekomende, zij het rechtens niet-afdwingbare prestatie mag beschouwen. Het ontwerp heeft zich hierbij aangesloten, omdat alleen bij een verplichting waarmede een subjectief recht van een ander correspondeert, het ontwerp van een verbintenis spreekt en omdat alleen die zedelijke verplichtingen jegens een ander, waarvan de naleving door deze als een hem toekomende prestatie mag worden beschouwd, op één lijn staan met de verbintenissen waaraan door wet of rechtshandeling de afdwingbaarheid wordt onthouden. Overneming van de door de Hoge Raad geformuleerde beperking was temeer geboden, nu uit het-volgende artikel van het ontwerp volgt dat in beginsel aan het bestaan van een natuurlijke verbintenis dezelfde rechtsgevolgen zijn verbonden als aan het bestaan van een volkomen verbintenis, behoudens de rechtsgevolgen verband houdende met de afdwingbaarheid. Immers een dergelijke regel is alleen juist in die gevallen, waarin tegenover de zedelijke plicht van de één een aanspraak van de ander staat, zodat alleen door het ontbreken van afdwingbaarheid niet van een volkomen verbintenis gesproken kan worden."

Uit deze passage blijkt, dat het aanspraakcriterium een tautologisch karakter heeft. Het zegt niet veel meer dan hetgeen voor de verbintenis in het algemeen geldt, namelijk dat tegenover de verplichting van de één een aanspraak van de ander staat. (Dit geldt uiteraard slechts voor verplichtingen, die hun grondslag vinden in de relatie tussen bepaalde personen en niet voor morele verplichtingen die men kan voelen jegens groepen van personen, bijv. de derde wereld, slachtoffers van rampen enz. Een gift aan het Rode Kruis blijft een gift. ) Dit betekent echter, dat het aanspraakcriterium geen werkelijk criterium is, d.w.z. dat het ons niet veel verder helpt bij de beantwoording van de vraag wanneer sprake is van een natuurlijke verbintenis. Zie Parl. Gesch. Boek 6 Van Zeben blz. 84 en uitvoerig Schoordijk WFR 4793/1966 blz. 238 e.v .. Wessels a.w. blz. 220 meent dat de aanspraak als juridisch ordeningsprincipe meer houvast geeft dan het moraal-sociologische dringendheidscriterium, maar hij beschouwt vervolgens het aanspraakcriterium in art. 6.1.1.3 NBW als overbodig. Zie ook Asser-Hartkamp a.w. blz. 56. De onbruikbaarheid geldt naar mijn mening evenzeer voor dringendheidscriterium, benaderd vanuit de schuldenaar. Aldus ook Wessels, a.w. blz. 219 en 221.

3.7 Voor de beantwoording van de vraag waar de grens ligt tussen de "bloot morele verplichting" (vgl. bijv. HR 30 december 1953, NJ 1954, 241 nt. Ph.A.N.H., BNB 1954/62 nt. Tekenbroek, HR 19 mei 1954, BNB 1954/224 nt. Hellema, HR 26 mei 1954, NJ 1954, 453 nt. Ph.A.N.H., BNB 1954/225, PW 16 084) en de natuurlijke verbintenis zie ik geen ander houvast dan "de maatschappelijke opvattingen". Schoordijk spreekt t.a.p. in deze in navolging van Eggens van "de positieve moraal", Zie over de betekenis van de maatschappelijke opvattingen ook punt 5 van de conclusie van mijn ambtgenote mevr. Biegman-Hartogh voor HR 4 december 1987, NJ 1988,610, nt. EAAL, PW 19 611 en. punt 3 van de noot van Luijten onder dat arrest. Wessels, a.w. blz. 220, acht als formulering van art. 6.1.1.3, lid 2, aanhef en sub b voldoende:

"een natuurlijke verbintenis bestaat indien dit voortvloeit uit de in de maatschappij gangbare voorstellingen omtrent hetgeen zedelijk is."

3.8 Dat subjectieve opvattingen van de schuldenaar over de mate van dringendheid van de verplichting niet maatstafgevend kunnen zijn werd door de HR reeds in NJ 1965,277 uitgesproken. Hetzelfde zal gelden voor de subjectieve opvatting van de schuldeiser. Wel kende de HR in laatstbedoeld arrest betekenis toe aan het feit van de bekrachtiging, niet als symptoom van de subjectieve beleving van de debiteur, maar als objectief gegeven waarin hetgeen zich tussen partijen heeft afgespeeld tot uitdrukking werd gebracht.

3.9 De verwijzing naar de maatschappelijke opvattingen kwam in het oorspronkelijk ontwerp van art. 6.1.1.3 NBW niet voor. De introductie van dat begrip werd als volgt toegelicht (Parl. Gesch. Boek 6, Van Zeben blz. 83):

De in het ontwerp gebezigde uitdrukking "verplichtingen van zedelijk-maatschappelijke aard" is intussen niet geheel verdwenen. Zij is in zoverre terug te vinden in de slotzinsnede van het onder b bepaalde, dat daarin thans met de woorden "naar maatschappelijke opvattingen" is aangegeven dat het -voor de vaststelling of een verplichting als hier bedoeld een natuurlijke verbintenis is, aankomt op de in de maatschappij bestaande opvattingen. In de rechtspraak wordt in dit verband wel gesproken van "naar algemene opvatting" of "naar algemeen gangbare opvattingen", men zie HR 24 juni 1953, N.J. 1953,645; 7 december 1956, N.J. 1958,445; en 28 januari 1959, N.J. 1959,170. In het gewijzigde ontwerp is de term "algemeen" evenwel vermeden. Aldus blijft aan de rechter overgelaten welke de omvang moet zijn van de kring van personen waarin de betreffende opvattingen leven, willen deze opvattingen voor de toepassing van de onderhavige bepaling relevant zijn. Daarbij zal vooral van belang kunnen zijn in welke kring van personen het aan de rechter voorgelegde geval zich heeft afgespeeld."

4.1 Verdedigd is, dat in art. 33, lid 1, 120 Sw. 1956 het arrest van 1926 is gecodificeerd, en dat voor de toepassing van die bepaling niet de ontwikkelingen in de jurisprudentie met betrekking tot het begrip natuurlijke verbintenis (en in het bijzonder de nadere begrenzingen daarvan) behoren te worden gevolgd. In deze zin N. J. Polak, WPNR 4681/3 (1961), J. R. H. Buining, Preadvies Broederschap der notarissen 1962, blz. 22 e.v., Hof Leeuwarden 20 februari 1961, BNB 1961/333, PW 17325 en wellicht W. M. Kleijn in zijn eerdervermelde noot NJ 1983,279. Zij beroepen zich op de wetsgeschiedenis van de wijziging van de Sw. in 1926 (m.n. de toelichting door het kamerlid Van Schaik op zijn amendement, Handelingen Tweede Kamer 1926-1927, verg. 21 oktober 1926, blz. 134).

4.2 Zoals reeds blijkt uit de in punt 3 vermelde jurisprudentie is dit standpunt door de HR niet gevolgd en evenmin door de meeste lagere rechters. Zie voor een jurisprudentieoverzicht G. Laeijendecker, Successiewet 1956 (uitg. Noorduyn, losbl.), aant. 12 en 13 op art. 33 en voorts de beschouwingen van H. Schuttevaer/J. W. Zwemmer, De Nederlandse Successiewetgeving, 3e druk (1985), VII.25, blz. 210 e.v. en IX.28, blz. 291 e.v. Nu de HR in het genoemde arrest BNB 1980/212 het aanspraakcriterium heeft herhaald, acht ik het weinig aannemelijk dat HR 9 juni 1982, NJ 1983,279 nt. WMK, BNB 1982/254 nt. Laeijendecker, PW 18 976, een duidelijke aanwijzing bevat in de richting van een "subjectieve debiteursopvatting", zoals Kleijn in zijn noot in de NJ veronderstelt. Uit het arrest volgt naar het mij voorkomt niet meer, dan dat de vraag of een morele verplichting zo dringend is dat zij een natuurlijke verbintenis oplevert - gezien vanuit de debiteur, met een daarmee (vanzelfsprekend) corresponderende aanspraak van de crediteur - afhangt van de omstandigheden. Vgl. ook de noot van Laeijendecker in de BNB:

"Het Hof zal derhalve de vermelde omstandigheden tezamen moeten toetsen aan de gangbare opvattingen van moraal en fatsoen. Verder houvast geeft de HR niet. "

4.3 De formulering van het. hof in rov. 5.5 dat aan de hand van de omstandigheden van het geval en de verhouding van de daarbij betrokken personen moet worden uitgemaakt of een verplichting uit de moraal of het fatsoen zo dringend is dat degene ten opzicht van wie de verplichting bestaat, de nakoming ervan mag beschouwen als een hem toekomende prestatie, is op zichzelf dus niet onjuist, maar waar het op aankomt is de waardering van die omstandigheden en verhoudingen. Het bestaan van een aanspraak is niet zozeer een toetssteen voor die waardering als wel een gevolgtrekking uit die waardering.

5.1 HR 5 maart 1952, B. 9182 besliste, dat de vraag of in een bepaald geval een natuurlijke verbintenis bestaat, een rechtsvraag is. In het arrest NJ 1965,277 overwoog de HR evenwel:

"dat deze verplichting van zo dringende aard kan zijn, dat zij als een natuurlijke verbintenis moet worden aangemerkt;

dat het antwoord op de vraag of daarvan sprake is, zozeer afhangt van de waardering van alle feiten die tijdens het huwelijk zijn voorgevallen dat, wanneer de rechter die over de feiten oordeelt, in een gegeven geval heeft beslist dat een natuurlijke verbintenis aanwezig is, aan de cassatierechter - daargelaten wat met de betrekking tot de natuurlijke verbintenis overigens op dit punt geldt - slechts ter beoordeling staat of de feitelijke rechter zonder schending van het begrip natuurlijke verbintenis tot zijn beslissing heeft kunnen komen; "

5.2 In het licht van vorenstaand citaat zou de taak van Uw Raad in het onderhavige geval beperkt kunnen blijven tot de beoordeling van de vraag of de door het hof in rov. 5.6 vermelde omstandigheden 's hofs beslissing, dat van een natuurlijke verbintenis geen sprake is, kunnen dragen. Ik merk hierbij echter op, dat uit de jurisprudentie van zowel voor als na 1965 blijkt, dat feit en recht in deze materie niet gemakkelijk te scheiden zijn en dat de HR veelal geneigd lijkt te zijn de vraag, of de vastgestelde feiten al dan niet tot het bestaan van een natuurlijke verbintenis leiden, inhoudelijk te beoordelen. Zie bijv. de genoemde arresten BNB 1980/212, BNB 1982/254 en NJ 1988,610,

5.3 De onderhoudsverplichting jegens schoonouders bedoeld in art. 1:392 BW berust, zoals de aanhef van dat artikel zegt, op aanverwantschap. Als de aanverwantschap eindigt door echtscheiding vervalt ook de onderhoudsverplichting, zie art. 1:396, lid 1, BW. Naar het mij voorkomt kan niet worden gezegd, dat naar de (algemene) maatschappelijke opvattingen op de ex-schoonzoon de natuurlijke verbintenis rust om ook na de echtscheiding in het onderhoud van zijn gewezen schoonouders te blijven voorzien. Onder bijzondere omstandigheden zou daarover wellicht anders kunnen worden geoordeeld.

Als zodanige omstandigheden zouden i.c. kunnen gelden, dat belanghebbende zeer vermogend is, dat de gewezen schoonmoeder geen middelen van bestaan heeft, dat zij derhalve van de bijdrage van haar dochter afhankelijk was en dat de alimentatie van de dochter of datgene wat daar na afkoop voor in de plaats kwam (vruchtgebruik van in België gelegen onroerende goederen) blijkbaar voldoende was om de bijdrage te verstrekken, Naar ik aanneem verkreeg belanghebbende door het overlijden van zijn gewezen echtgenote de volle eigendom van de onroerende goederen weer terug. Bovendien waren de verhoudingen tussen belanghebbende en zijn gewezen echtgenote en schoonmoeder kennelijk van dien aard, dat belanghebbende zich tot het aangaan van een rechtens afdwingbare lijfrenteverplichting geroepen voelde (vgl. NJ 1965, 277 en punt 3.7 slot hiervóór).

5.4 Wat het hof hier tegenover stelt acht ik niet bijzonder overtuigend. Dat de familierechtelijke betrekking is geëindigd en daarmee de onderhoudsverplichting, is juist, maar zegt nog niets omtrent het al dan niet bestaan van de natuurlijke verbintenis tot voortzetting van het onderhoud. Ook al zouden de maatschappelijke opvatting in het algemeen in een andere richting wijzen, dan zou onder bepaalde omstandigheden en verhoudingen van een zodanige verbintenis sprake kunnen zijn, zie ook het slot van het citaat in punt 3.8 hiervóór.

Het is echter denkbaar, dat het hof in rov. 5.6 eerste gedeelte, in. verband met rov. 5.5, heeft bedoeld tot uitdrukking te brengen, dat - behoudens bijzondere omstandigheden - naar maatschappelijke opvatting geen natuurlijke verbintenis meer bestaat om na het einde van de wettelijke verplichting tot onderhoud van de schoonouders (door echtscheiding) dat onderhoud voort te zetten en dat de omstandigheden van het onderhavige geval niet zodanig bijzonder zijn dat deze een andere beslissing zouden rechtvaardigen.

5.5 De overweging dat aannemelijk is, dat belanghebbende uitsluitend op grond van de goede verstandhouding met zijn voormalige echtgenote en niet op grond van zijn betrekkingen tot zijn voormalige schoonmoeder aan het verzoek van zijn voormalige echtgenote heeft voldaan, versterkt de beslissing van het hof m.i. nauwelijks. Het zal duidelijk zijn, dat een slechte verstandhouding met de voormalige echtgenote niet bijzonder zal stimuleren tot het aangaan van een rechtens afdwingbare verplichting als de onderhavige, maar als de aanwezigheid van een goede verstandhouding het motief was om tot omzetting van de natuurlijke verbintenis over te gaan, is dat motief dan relevant voor de vraag of er een natuurlijke verbintenis was? Of bedoelt het hof slechts te zeggen, dat voor de aanwezigheid van een natuurlijke verbintenis in een geval als het onderhavige vereist is, dat tussen de belanghebbende en zijn gewezen schoonmoeder destijds en ook thans nog nauwe persoonlijke (vriendschaps) banden (hebben) bestaan? Ik vraag mij af of een dergelijke eis moet worden gesteld. Naar het mij voorkomt verwijderen wij ons dan te zeer van de in deze kwesties noodzakelijke objectivering. Hoewel niet geheel vergelijkbaar doet dit geval denken aan dat van HR 10 april 1940, PW 14 428, waarin een verplichting van moraal of fatsoen werd aangenomen. Het betrof een uitkering, die iemand deed aan een behoeftige vriendin van zijn overleden moeder op grond van een door die moeder gedaan verzoek (vgl. daarnaast HR 30 april 1941, B. 7327, waar de erflater zijn erfgenamen had verzocht een uitkering te doen aan een door de erflater geprotegeerde zoon van een vriend, in welk geval de HR geen verplichting van moraal of fatsoen aannam).

5.6 Het cassatiemiddel faalt:

5.7 Naar het mij voorkomt heeft het hof niet blijk heeft gegeven van een verkeerde rechtsopvatting omtrent het begrip "verplichting welke enkel berust op de voorschriften van de moraal of het fatsoen" als bedoeld is in art. 33, lid 1, 120 Sw. 1956. Voorts ben ik - zij het niet zonder aarzeling - van mening dat het hof zonder schending van voormelde wetsbepaling in het onderhavige geval kon en mocht beslissen, dat van een verplichting als vorenbedoeld geen sprake is.

Ik concludeer tot verwerping van het beroep.

De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden