Parket bij de Hoge Raad, 01-06-2021, ECLI:NL:PHR:2021:515, 20/02236

“4. Appellant wenst vooralsnog in hoger beroep de navolgende getuigen/deskundigen te horen:

a. aangeefster/benadeelde mevr. [aangeefster] , [geboortedatum] 1965, wonende [a-straat 1] , [plaats] Noord-Brabant (met verwijzing naar pagina 5 van het dossier);b. de betrokken inspecteurs, waaronder één dierenarts, van de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit, die in de periode 2014 tot en met 2017 de konijnenfokkerij van [aangeefster] hebben gecontroleerd op dierenwelzijn;

Toelichting getuigenverzoek

5. Een - tijdig ingediende - appelschriftuur wordt op grond van art. 410, derde lid, Sv aangemerkt als een opgave in de zin van art. 263 Sv, tweede lid, Sv waarop art. 264 Sv van overeenkomstige toepassing is. Nu de getuige(n) is(zijn) opgegeven bij tijdig ingediende appelschriftuur en de getuige(n) niet eerder is(zijn) gehoord, geldt voor de beoordeling van de voorliggende getuigenverzoeken de maatstaf van het verdedigingsbelang.

6. In eerste aanleg is het verweer gevoerd dat de bewuste vleeskonijnen hulpbehoevende dieren waren in de zin van art. 2.1. Wet dieren, dat sprake was van ernstige welszijns- en gezondheidsproblemen bij de betrokken konijnen, dat de huisvesting in de bewuste konijnenfokkerij ernstig tekortschoot en dat [verdachte] gehoor gaf aan zijn maatschappelijke plicht om de konijnen te redden van een ongewisse, gruwelijk dood. Het horen van de verzochte getuigen strekt tot staving van het beroep op noodtoestand en (psychische) overmacht (p. 2 t/m 10 pleitnotitie).

7. De politierechter heeft de gevoerde verweren afgewezen omdat aangeefster/de konijnenfokkerij (wel) voldeed aan de betrokken regelgeving (Besluit houders van dieren) en dat geen sprake was van een acute noodtoestand. Die overweging vindt geen steun in het dossier en evenmin in de alarmerende beelden uit de fokkerij getoond in het programma Brandpunt (2017) en De Hokjesman (2014), waardoor deze zaak is gaan rollen. Van het programma Brandpunt is slechts een selectief en beperkt aantal “stills" op pagina 12 tot en met 19 in het politiedossier opgenomen. Die laten cliënt zien, maar niet de konijnen. Camerabeelden die de omstandigheden in de fokkerijen en het dierenleed tonen, zijn weggelaten. Met het verhoor van de betrokken getuige(n) wenst de verdediging vragen te stellen over huisvesting en het welzijn van de betrokken konijnen in de periode 2014-2017. [aangeefster] heeft tijdens de politierechterzitting naar voren gebracht dat er sinds 2014 veel is veranderd/verbeterd in haar stallen, hetgeen impliceert dat er wel degelijk problemen waren. De verdediging wenst vragen te stellen over de door het NVWA uitgevoerde controles, of er onregelmatigheden zijn geconstateerd, of er verplichte verbeteringen zijn aangebracht en zo ja, welke. Om de betrouwbaarheid van die verklaring te kunnen toetsen wenst de verdediging ook de inspecteurs van de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit te horen over de controles, de welzijnstoestand van de dieren in de betrokken fokkerij, alsook over de veranderende regelgeving in de loop der jaren. Het verzoek heeft specifiek betrekking op de inspecteurs die dit bedrijf hebben gecontroleerd.

8. De getuigen zijn aldus van belang voor enige in de strafzaak uit hoofde van art. 348 en 350 Sv te nemen beslissing.

9. Na kennisname van het uitgewerkte vonnis en de bewijsmiddelen zal appellant zo nodig zijn getuigenopgave nader motiveren en aanpassen.

Voegen stukken: (1) tv-programma’s en (2) inspectierapporten

10. Voorts verzoekt de verdediging voeging van de navolgende stukken aan het strafdossier:

11. (1) DVD/videobeelden van het tv-programma De Hokjesman (uitzending van 17 oktober 2014) en Brandpunt (uitzending van 19 december 2017) aan het voorliggende strafdossier, opdat het hof kennis kan nemen van de getoonde beelden. In de programma’s zijn beelden getoond van de erbarmelijke, hulpbehoevende toestand van de vleeskonijnen. De politierechter overwoog dat [verdachte] van tevoren/ten tijde van het tenlastegelegde niet wist of kon weten of er sprake was van dierenmishandeling in de konijnenfokkerij. De camerabeelden tonen het tegendeel aan. Bovendien maken de beelden inzichtelijk welk dierenleed plaatsvindt in de bewuste konijnenfokkerij.

12. (2) Tot slot verzoekt de verdediging toevoeging van de namens het Ministerie van Economische Zaken door de NVWA opgemaakte controle- en inspectierapporten omtrent de uitgevoerde controles van de fokkerij van [aangeefster] , te [plaats] , ter onderbouwing van het gevoerde verweer dat het handelen van [verdachte] niet wederrechtelijk was.”

“De voorzitter vraagt de raadsman of hij de onderzoekswensen nader wil toelichten.

De raadsman merkt op dat het horen van aangeefster één van de onderzoekswensen is en dat het lastig is dat zij, nu zij als benadeelde partij ter terechtzitting aanwezig is, bij het horen van de toelichting meteen zal weten waarover de verdediging haar wil horen.

De advocaat-generaal merkt op dat de terechtzitting openbaar is en door aangeefster bijgewoond mag worden.

De voorzitter onderbreekt de behandeling ter terechtzitting en hervat deze na enkele minuten.

De voorzitter vraagt de raadsman of hij het nodig vindt dat de onderzoekswensen nader worden toegelicht. De voorzitter merkt daarbij op dat, uitzonderingen daargelaten, de aangeefster als benadeelde partij kennis kan nemen van de processtukken en dat haar echtgenoot, ook ter terechtzitting aanwezig, in de zaal zou blijven, ook als aangeefster met het oog op de toelichting van de onderzoekswens zou worden verzocht de zaal tijdelijk te verlaten.

De raadsman antwoordt dat het wat hem betreft niet nodig is de onderzoekswensen nader toe te lichten. Verder merkt de raadsman op dat hij niet bekend is met het standpunt van de advocaat-generaal met betrekking tot de onderzoekswensen.

De voorzitter geeft de deurwaarder opdracht een kopie te maken van de schriftelijke reactie van de advocaat-generaal op de onderzoekswensen.

De voorzitter merkt op dat het voegen van dvd/videobeelden van het tv-programma ‘De Hokjesman’, uitgezonden op 17 oktober 2014, één van de onderzoekswensen is. De voorzitter vraagt de raadsman waarom een film, die uitgezonden is drie jaar vóór de ten laste gelegde periode, relevant is.

De raadsman:

De politierechter was stellig in het oordeel dat de omstandigheden, waarin de konijnen gehouden werden, onvoldoende aangetoond waren. De beelden van ‘De Hokjesman’ zijn illustratief en zijn door mij in mijn pleitnota in eerste aanleg gebruikt. De beelden van het tv-programma ‘Brandpunt’, uitgezonden op 19 december 2017, zijn echter bepalend.

(...)

De deurwaarder verstrekt een kopie van de schriftelijke reactie van de advocaat-generaal op de onderzoekswensen aan de raadsman.

Daar naar gevraagd door de voorzitter delen de oudste en de jongste raadsheer mede geen vragen of opmerkingen met betrekking tot de onderzoekswensen meer te hebben. De voorzitter vraagt de advocaat-generaal naar haar standpunt.

De advocaat-generaal:

Het verzoek getuigen te horen moet worden bezien in het licht van het verdedigingsbelang. De verdediging stelt dat het beroep op noodtoestand en psychische overmacht door de politierechter ten onrechte is verworpen. Volgens mij is het horen van aangeefster voor de beoordeling van die verweren niet relevant. Als aangeefster zich niet aan de regels hield, had verdachte naar de NVWA kunnen stappen. Niet gebleken is dat de verdachte dat gedaan heeft. De verdachte wist in 2017 niet wat hij zou aantreffen. Toch is hij de fokkerij binnengegaan. Het stelen van konijnen is niet de oplossing; er zijn andere middelen. Het stelen van de konijnen is niet proportioneel. Waarom is het specifiek op dit punt van belang de getuigen te horen? Ik meen dat het verzoek getuigen te horen moet worden afgewezen. De getuigen kunnen niets verklaren dat voor de beantwoording van de

vragen van artikel 348 en 350 van het Wetboek van Strafvordering van belang is. De verdachte is daardoor niet in de verdediging geschaad.

Het verzoek beelden uit de genoemde tv-programama’s toe te voegen moet ook worden afgewezen. De stukken die al voorhanden zijn, zijn voldoende om de rechter voor te lichten. De beelden maken het handelen van de verdachte nog niet proportioneel. Er is geen noodzaak om beelden, die drie jaar vóór de ten laste gelegde periode zijn uitgezonden, aan het dossier toe te voegen. Ook het verzoek inspectierapporten toe te voegen moet worden afgewezen. De inspectierapporten zeggen niets over de wederrechtelijkheid van het handelen van de verdachte.

De voorzitter vraagt de raadsman naar zijn reactie.

De raadsman:

De advocaat-generaal leunt te zeer op het bestreden vonnis. Het gaat om de vraag: was er sprake van dierenleed? De politierechter heeft gezegd dat zulks op grond van de stukken niet kan worden vastgesteld. De verdachte zegt dat er wel sprake was van dierenleed. De verdediging wil dat boven tafel krijgen. Was er wel of geen sprake van onregelmatigheden? Is er wel of niet op juiste wijze door de NVWA geïnspecteerd? Daar zijn de verzoeken op gericht. Ik vind het in het belang van de verdediging dat de opgegeven personen als getuigen worden gehoord en ik vind het noodzakelijk dat de gevraagde stukken aan het dossier worden toegevoegd. Anders kan het verweer van de verdachte, dat sprake was van psychische overmacht wegens ernstig dierenleed, niet onderbouwd worden.

Daar naar gevraagd door de voorzitter delen de oudste en de jongste raadsheer, de advocaat-generaal en de raadsman mede dat zij geen vragen of opmerkingen meer hebben.

De voorzitter deelt mede dat hij de behandeling ter terechtzitting zal onderbreken tot 4 maart 2020 om 9.00 uur. Alsdan zal het hof zijn beslissing op de onderzoekswensen kenbaar maken en het onderzoek ter terechtzitting schorsen, ofwel om getuigen te horen en/of stukken aan het dossier toe te voegen, ofwel om een datum voor de inhoudelijke behandeling te bepalen, al naar gelang de beslissing van het hof op de onderzoekswensen. De advocaat-generaal en de raadsman delen, daar naar gevraagd door de voorzitter, mede er geen bezwaar tegen te hebben dat het hof bij de voortzetting van de behandeling op 4 maart 2020 anders zal zijn samengesteld.”

“De raadsman heeft ter staving van het beroep van verdachte op noodtoestand en op psychische overmacht het hof verzocht aangeefster [aangeefster] en de betrokken inspecteurs van de Nederlandse Waren Autoriteit (NVWA), die in de periode 2014 tot en met 2017 de konijnenfokkerij hebben gecontroleerd, als getuige te horen. Voorts heeft de raadsman verzocht videobeelden van het tv-programma De Hokjesman (uitzending van 17 oktober 2014) en Brandpunt (uitzending van 19 december 2017) aan het dossier toe te voegen, ter onderbouwing van de hulpbehoevende toestand van de vleeskonijnen. Ten slotte heeft de raadsman verzocht om toevoeging van de door de NVWA opgemaakte rapporten omtrent de uitgevoerde controles en inspecties van de fokkerij van aangeefster, ter onderbouwing van het verweer dat het handelen van verdachte niet wederrechtelijk was.

Het hof kan de onderzoekswensen van de verdediging in dit geval pas beoordelen in het licht van een inhoudelijke behandeling van de zaak. Om die reden zal het hof thans nog geen beslissing nemen over de verzoeken van de raadsman, maar eerst na die inhoudelijke behandeling.”

“De voorzitter deelt mede dat de strafzaak tegen verdachte, zoals gezegd, eerder op 19 februari 2020 en 4 maart 2020 ter terechtzitting is behandeld en dat de behandeling toen is geschorst. Het hof heeft daarbij overwogen dat het de onderzoekswensen van de verdediging pas in het licht van de inhoudelijke behandeling van de zaak kan beoordelen en om die reden eerst na de inhoudelijke behandeling zal beslissen over de verzoeken.

Voorts deelt de voorzitter mede dat uitspraak zal worden gedaan op 15 juli 2020 en dat die uitspraak kan inhouden dat de zaak wordt afgedaan, bijvoorbeeld met een veroordeling, een vrijspraak of een ontslag van alle rechtsvervolging, of dat het onderzoek moet worden heropend.

De raadsman merkt op dat ingevolge jurisprudentie van de Hoge Raad een actieve houding van de verdediging wordt verwacht, maar dat hij de onderzoekswensen niet nodeloos wil herhalen.

Daarop antwoordt de voorzitter dat de onderzoekswensen bekend zijn.

(...)

Wat betreft de onderzoekswensen gaat de advocaat-generaal kort door de bocht. Hij leunt op het vonnis, waarin is overwogen dat onvoldoende is onderbouwd dat er sprake was van dierenleed. Het standpunt van de advocaat-generaal ontneemt de verdediging de mogelijkheid om dat nu juist aan te tonen. De verdediging handhaaft de onderzoekswensen.”

“De verweren

De verdediging heeft primair vrijspraak bepleit en daartoe gesteld dat de verdachte het bewezenverklaarde heeft begaan ter uitvoering van een wettelijk voorschrift (artikel 42 van het Wetboek van Strafrecht (hierna Sr)). Om die reden is de wegnemingshandeling niet wederrechtelijk.

De verdediging heeft subsidiair ontslag van alle rechtsvervolging bepleit op de grond dat de verdachte door overmacht gedrongen het bewezenverklaarde heeft begaan (artikel 40 Sr).

Daartoe heeft de verdediging in de eerste plaats gesteld dat sprake was van een noodtoestand en in de tweede plaats dat sprake was van psychische overmacht.

De verdediging heeft aan de verweren de volgende feiten en omstandigheden ten grondslag gelegd. De verdachte heeft in een tv-programma de stallen van de benadeelde partij gezien. Er was volgens hem sprake van ernstige gezondheids- en welzijnsproblemen bij de konijnen. De verdachte is in eerste instantie naar de stallen van de benadeelde partij gegaan om te inspecteren of het nu beter ging met de konijnen.

De verdachte heeft de konijnen in erbarmelijke, hulpbehoevende omstandigheden aangetroffen. Op dat moment heeft de verdachte besloten een moederkonijn met haar jongen mee te nemen.

Het oordeel van het hofa. Wettelijk voorschrift (artikel 42 Sr.)

De verdediging heeft gesteld dat de verdachte heeft gehandeld ter uitvoering van een wettelijk voorschrift, te weten artikel 2.1 lid 6 van de Wet dieren, waarin is bepaald dat een ieder een hulpbehoevend dier de nodige zorg verleent. Het uitvoeren van dat wettelijk voorschrift ontneemt het wederrechtelijke karakter aan de wegnemingshandeling.

Voor een geslaagd beroep op deze strafuitsluitingsgrond is onder meer vereist dat de handeling voldoet aan de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit.

Het verbod om goederen van anderen met het oogmerk van wederrechtelijke toe-eigening weg te nemen, volgend uit artikel 310 Sr, wordt door de verdediging gezet tegenover de plicht een hulpbehoevend dier de nodige zorg te verlenen, volgend uit artikel 2.1 lid 6 van de Wet dieren.

Zo in het kader van de rangorde van deze twee voorschriften (gelet op hun karakter, de doelstelling en het gewicht) en in het kader van de verhouding tussen het gebruikte middel en het beoogde doel het wegnemen van de konijnen al proportioneel is te noemen, dan voldoet het wegnemen van de konijnen in ieder geval niet aan het vereiste van subsidiariteit.

Naar het oordeel van het hof waren er voor de verdachte minder vergaande handelingsalternatieven beschikbaar, zoals het doen van een melding bij de autoriteiten (zoals de politie of de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) aan wie de opsporing van strafbare feiten dan wel de controle op de naleving van de desbetreffende regelgeving is opgedragen.

b. Noodtoestand (artikel 40 Sr.)

De verdediging heeft gesteld dat de verdachte genoodzaakt was te kiezen tussen het respecteren van het eigendomsrecht van de benadeelde partij en de maatschappelijke plicht de konijnen te redden en dat laatstgenoemde plicht voor de verdachte zwaarder woog.

Daarbij heeft de verdediging aangevoerd dat de verdachte c.s. al in 2014 een brandbrief aan de Minister hebben gestuurd inzake de misstanden bij konijnenfokkerijen, maar dat het Ministerie niet heeft ingegrepen en de misstanden zijn blijven voortbestaan.

Voor de aanvaarding van een beroep op noodtoestand wordt doorgaans vereist dat de verdachte een gerechtvaardigde of een juiste keuze in het conflict van plichten of belangen heeft gemaakt. De Hoge Raad hanteert als maatstaf dat ‘uitzonderlijke omstandigheden in een individueel geval kunnen meebrengen dat gedragingen die door de wetgever strafbaar zijn gesteld, niettemin gerechtvaardigd kunnen worden geacht, onder meer indien moet worden aangenomen dat daarbij is gehandeld in noodtoestand, dat wil zeggen - in het algemeen gesproken - dat de pleger van het feit, staande voor de noodzaak te kiezen uit onderling strijdige plichten en belangen, de zwaarstwegende heeft laten prevaleren.’; zie HR 12 juli 2011, ECLI:NL:HR:2011:BP5967.

Een beroep op een strafuitsluitingsgrond, zeker ter rechtvaardiging van het gedrag, is er alleen voor de zodanige uitzonderlijke situatie dat het besluit van de verdachte de wet te negeren, juridisch-normatief acceptabel is.

Naar het oordeel van het hof is van zodanige uitzonderlijke situatie in het onderhavige geval geen sprake. Wat de verdachte in feite deed, is zich op basis van het tevergeefs gebleken beroep op de Minister om misstanden bij konijnenfokkerijen aan te pakken, gelegitimeerd achten om zich strafbaar te gedragen. Hij meende op basis van de door hem gevoelde plicht konijnen uit fokkerijen te redden de strafwet te mogen negeren.

Ook hier geldt weer dat het wegnemen van de konijnen in ieder geval niet voldoet aan het vereiste van subsidiariteit en dat er minder vergaande handelingsalternatieven beschikbaar waren, zoals het doen van een melding bij de autoriteiten (zoals politie of de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit). Het feit dat een eerdere brandbrief, die ongeveer drie jaar voor het plegen van het onderhavige feit is verzonden, niet het door verdachte gewenste resultaat heeft gehad, wil niet zeggen dat het bij herhaling wijzen op misstanden ook in de toekomst vruchteloos zal zijn.

c. Psychische overmacht (artikel 40 Sr.)

De verdediging heeft gesteld dat de verdachte werd gedreven door zijn geweten. Hij kon niet anders dan zijn eigen morele opvattingen laten prevaleren. Hij heeft het tenlastegelegde feit begaan om andere - naar zijn stellige overtuiging strafbare - feiten (dierenmishandeling) te bekritiseren. Daarbij heeft de verdediging erop gewezen dat de verdachte lijdt aan het syndroom van Asperger. De combinatie van de allesoverheersende idealen van de verdachte en de stoornis waaraan hij lijdt, maakt dat sprake is van psychische overmacht.

Van psychische overmacht is sprake bij een van buiten komende drang waaraan de verdachte redelijkerwijze geen weerstand kan en ook niet behoeft te bieden. De verdediging heeft gesteld dat de verdachte werd gedreven door zijn geweten. Het geweten is voornamelijk een innerlijke drijfveer, terwijl voor overmacht een buiten de persoon van de dader uitgeoefende kracht benodigd is. Dat de verdachte lijdt aan het syndroom van Asperger maakt dit niet anders.

Gelet op het hiervoor overwogene worden de verweren verworpen.

Naar het oordeel van het hof heeft de verdediging dan ook geen belang meer bij de ter terechtzitting herhaalde onderzoekswensen. Door het niet horen van de gevraagde getuigen is de verdachte niet in zijn verdedigingsbelang geschaad. Voor het toevoegen van de gevraagde videobeelden en van controle- en inspectierapporten van de NVWA aan het procesdossier bestaat geen noodzaak. Het hof wijst de onderzoekswensen af.”