Hoge Raad, 16-01-2026, ECLI:NL:HR:2026:60, 20/03948 bis

De Hoge Raad heeft naar aanleiding van het door de middelen III en V aan de orde gestelde arrest Lexel prejudiciële vragen gesteld aan het Hof van Justitie. Het Hof van Justitie heeft de vragen beantwoord vanuit het oogpunt van artikel 49 VWEU aangezien eventuele beperkingen die voortvloeien uit de aan de orde zijnde belastingregeling (artikel 10a van de Wet) onvermijdelijk voortvloeien uit een belemmering van de vrijheid van vestiging. Bij het arrest van 4 oktober 2024, X BV, C-585/22, ECLI:EU:C:2024:822 (hierna: het arrest X BV), heeft het Hof van Justitie die vragen beantwoord.

Uit het arrest X BV volgt dat de regeling van artikel 10a, lid 1, aanhef en letter c, van de Wet, in samenhang gelezen met artikel 10a, lid 3, aanhef en letter a, van de Wet (hierna ook: de 10a-regeling), niet in strijd is met de Unierechtelijke vrijheid van vestiging omdat, kort gezegd, de beperking van die vrijheid door de weigering van renteaftrek kan worden gerechtvaardigd door de noodzaak om belastingfraude en -ontwijking te voorkomen en, tevens, om volstrekt kunstmatige constructies die bedoeld zijn om belasting te ontwijken, te bestrijden (vgl. punten 55 tot en met 57 van het arrest X BV). Blijkens het arrest X BV is de 10a-regeling geschikt om het door die regeling nagestreefde doel op coherente en systematische wijze te waarborgen. Hierbij vormt de mogelijkheid die artikel 10a, lid 3, aanhef en letter a, van de Wet biedt om het vermoeden dat is gevestigd doordat is voldaan aan de criteria van artikel 10a, lid 1, aanhef en letter c, van de Wet, te weerleggen, een zodanige afbakening van de gevallen die door de renteaftrekbeperking worden getroffen, dat de laatstgenoemde bepaling niet een ongerechtvaardigd vermoeden bevat dat de schuld deel uitmaakt van een volstrekt kunstmatige constructie. Blijkens het arrest X BV gaat de 10a-regeling ookniet verder dan noodzakelijk is om het door die regeling nagestreefde doel te bereiken omdat de weigering van de renteaftrek is beperkt tot gevallen waarin een lening binnen een groep van verbonden lichamen deel uitmaakt van een volstrekt kunstmatige constructie, dat wil zeggen in zodanige mate door fiscale motieven is ingegeven dat die lening niet noodzakelijk is voor de verwezenlijking van zakelijk gefundeerde doeleinden en in het geheel niet zou zijn aangegaan door lichamen waartussen geen bijzondere betrekkingen bestaan (vgl. punt 71 van het arrest X BV). De weigering van elke renteaftrek is in dat geval verenigbaar met het evenredigheidsbeginsel (vgl. punt 88 van het arrest X BV).

In het bijzonder kan, blijkens punt 84 van het arrest X BV, uit punt 56 van het arrest Lexel niet worden afgeleid dat, wanneer een lening en de daarmee verband houdende transacties niet door zakelijke overwegingen worden gerechtvaardigd, het enkele feit dat de voorwaarden van die lening corresponderen met die welke tussen onafhankelijke ondernemingen zouden zijn overeengekomen, impliceert dat die lening en die transacties per definitie geen volstrekt kunstmatige constructies vormen.Voor zover middel III en middel V anders betogen, falen zij dus.

De maatstaf voor de beoordeling of het volstrekt kunstmatige karakter van de lening als (onderdeel van) de constructie die artikel 10a van de Wet bestrijdt, aanwezig is, is gegeven in de punten 57 tot en met 61 van het arrest X BV. Uit die punten volgt dat een volstrekt kunstmatige constructie geen verband houdt met de economische realiteit en specifiek is bedoeld om de belasting te ontwijken die normaal gesproken verschuldigd is over winsten uit activiteiten op het nationale grondgebied. In de gevallen waarop artikel 10a van de Wet betrekking heeft, vindt volgens het arrest X BV het kunstmatige karakter van de lening als (onderdeel van) de constructie zijn oorsprong in de omleiding van eigen vermogen van een groep, welk eigen vermogen op kunstmatige wijze bij een Nederlands lichaam van die groep wordt gepresenteerd als vreemd vermogen, en in de omstandigheid dat de rente ter zake van een dergelijke lening in aftrek kan worden gebracht op het in Nederland belastbare resultaat. In die gevallen weerspiegelt de omzetting in vreemd vermogen, en dus de lening, niet de economische realiteit zoals bedoeld in de punten 54 en 64 van het arrest X BV en is het karakter van die lening volstrekt kunstmatig. De 10a-regeling verhindert dat de rente ter zake van een dergelijke lening in aftrek kan worden gebracht op het in Nederland belastbare resultaat. Daarbij gaat het om de in punt 71 van het arrest X BV omschreven gevallen waarin de lening binnen een groep van verbonden vennootschappen in zodanige mate door fiscale motieven is ingegeven dat die lening niet noodzakelijk is voor de verwezenlijking van zakelijk gefundeerde doeleinden en in het geheel niet zou zijn aangegaan door lichamen waartussen geen bijzondere betrekkingen bestaan.

Met zijn oordeel dat in dit geval de volstrekt doorslaggevende reden voor het omleiden van de geldstromen en het creëren van de leningen via een in België gevestigde groepsvennootschap die in de betrokken jaren aldaar voor fiscale doeleinden de status van ‘coördinatiecentrum’ had (hierna: [C]) de belastingbesparing is geweest, heeft het Hof hetgeen hiervoor in 2.4.2 is overwogen, niet miskend en niet een onjuiste maatstaf aangelegd. De middelen III en V falen ook in zoverre.

In haar reactie op het arrest X BV heeft belanghebbende verder betoogd dat uit punt 88 van dat arrest volgt dat de maatstaf ter beoordeling of een schuld (onderdeel van) een kunstmatige constructie is, uiteenvalt in drie cumulatieve voorwaarden, waaronder de voorwaarden dat de schuld nooit zou zijn aangegaan zonder bijzondere betrekkingen tussen de betrokken lichamen en zonder streven naar belastingvoordeel. Omdat de rentebetalingen van belanghebbende aan [C] at arm’s length, dus marktconform zijn, voldoen de leningen volgens belanghebbende niet aan de voorwaarden dat zij niet zouden zijn aangegaan zonder bijzondere betrekkingen tussen de betrokken lichamen en zonder streven naar belastingvoordeel. Onder deze omstandigheden is het niet gerechtvaardigd om op grond van artikel 10a van de Wet de rente op de leningen van aftrek uit te sluiten, aldus belanghebbende.

Zoals is uiteengezet in onderdeel 11.2 van de conclusie van de Advocaat-Generaal, gaat punt 88 van het arrest X BV niet over de vraag wanneer een lening (onderdeel van) een volstrekt kunstmatige constructie is; het bevat ook geen criteria voor de beantwoording van deze vraag. Dit punt 88 betreft de vraag of, in het licht van hetgeen het Hof van Justitie heeft geoordeeld in punt 51 van het arrest Lexel, de weigering van elke renteaftrek proportioneel is indien niet de rentevoet ongebruikelijk hoog is, maar de lening als zodanig (onderdeel van) een volstrekt kunstmatige constructie is. In punt 88 van het arrest X BV neemt het Hof van Justitie tot uitgangspunt dat de desbetreffende lening vanwege het ontberen van elke economische rechtvaardiging deel uitmaakt van zo’n kunstmatige constructie en adresseert vervolgens de hiervoor bedoelde vraag, die bevestigend wordt beantwoord. Dat antwoord is anders wanneer de kunstmatigheid van de constructie uitsluitend is gelegen in de hoogte van de rentevoet (punt 87 van het arrest X BV).

Voor zover belanghebbende in punt 88 van het arrest X BV méér leest, of iets anders leest, berust dat op een verkeerde lezing. De daarin voorkomende tussenzin over twee omstandigheden (de bijzondere betrekkingen en het belastingvoordeel) zoals hiervoor in 2.5.1 weergegeven, bevat slechts een toelichting bestaande uit de omschrijving van enkele elementen van de daarvóór reeds geïdentificeerde lening die elke economische rechtvaardiging mist. Van een beoordelingsmaatstaf met drie voorwaarden is geen sprake.Voor zover belanghebbende heeft bedoeld eenzelfde betoog naar voren te brengen met betrekking tot de onevenredigheid van de weigering van elke renteaftrek, faalt haar betoog eveneens, en op dezelfde gronden als hiervoor vermeld.

Het Hof heeft aannemelijk geacht dat belastingbesparing de volstrekt doorslaggevende reden is geweest voor het omleiden van de geldstromen en het creëren van de leningen via [C]; het heeft in dit kader niet aannemelijk geacht dat [C] daadwerkelijk een financiële functie vervulde binnen het concern. Volgens het Hof is in verband met de fiscale positie van [C] de financiering van de overname via [C] geleid, in plaats van dat de overname rechtstreeks met eigen middelen is betaald. Met deze oordelen heeft het Hof tot uitdrukking gebracht dat het – in navolging van de Rechtbank – van oordeel is dat ook indien [C] in het algemeen gesproken een financiële spilfunctie binnen het concern vervulde,³ niet aannemelijk is gemaakt dat [C] deze functie eveneens vervulde in het kader van de onderhavige financiering. In het geval van de onderhavige financiering is volgens het Hof de functie van [C] kennelijk niet méér geweest dan die van een doorgeefluik, omdat eigen vermogen dat binnen het concern aanwezig was, via [C] is omgeleid en in vreemd vermogen bij belanghebbende is omgezet.⁴ Deze oordelen geven niet blijk van een onjuiste rechtsopvatting van de begrippen financiële spilfunctie en doorgeefluik zoals bedoeld in arrest van de Hoge Raad van 3 maart 2023, ECLI:NL:HR:2023:330 (het spilfunctiearrest). Voor het overige zijn zij verweven met waarderingen van feitelijke aard en niet onbegrijpelijk; zij kunnen daarom door de Hoge Raad in de cassatieprocedure verder niet op juistheid worden getoetst.

In het licht van punt 88 van het arrest X BV betekent hetgeen hiervoor in 2.6.1 is overwogen en geoordeeld dat de onderhavige leningen elke economische rechtvaardiging ontberen en dat zij dus niet zouden zijn aangegaan indien tussen [C] en belanghebbende geen bijzondere betrekkingen bestonden en er geen belastingvoordeel werd nagestreefd. Hieruit volgt dat het alsdan niet in strijd is met het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel om de aftrek van rente ter zake van de schulden van belanghebbende aan [C] volledig te weigeren. Het oordeel van het Hof dat de Inspecteur terecht op grond van artikel 10a van de Wet de renteaftrek heeft geweigerd, geeft dus niet blijk van een onjuiste rechtsopvatting.