Aflevering 2

Onderzoek heeft uitgewezen dat bij - slechts - 29% van de in BV-vorm gedreven familiebedrijven tot certificering van de geplaatste aandelen wordt overgegaan. Certificering van aandelen is - ondanks het betrekkelijk lage percentage - verreweg de bekendste verschijningsvorm van deze 'tool', maar in feite kunnen alle overdraagbare goederen daarvoor in aanmerking komen. Het motief voor het inzetten van dit instrument bij vennootschappen is doorgaans gelegen in het bevorderen van de stabiliteit van de besluitvorming in de algemene vergadering en daarmee de continuïteit van de vennootschap en de onderneming. De certificering leidt namelijk tot een scheiding van de aan aandelen verbonden zeggenschap en het daaraan verbonden financieel-economische belang. Deze scheiding vormt in feite veelal ook het motief voor de - naar mijn indruk in de praktijk langzaam aan belangstelling winnende - certificering van andere goederen. De beheers- en beschikkingsbevoegdheid over deze goederen worden gesepareerd van het recht op de waarde(mutaties) en de vruchten daarvan. Zolang de certificaten in handen zijn en blijven van degene die tot een dergelijke certificering heeft besloten, is de toegevoegde waarde daarvan evenwel marginaal. Het nut manifesteert zich in het bijzonder na overdracht aan of overgang van de certificaten op derden. Dit instrument wordt in de meeste gevallen namelijk ingezet met het oog op de verkrijgers van deze certificaten. Zij mogen in economische zin vooruitgang boeken door de verkrijging van de certificaten, maar het beheer en de mogelijke beschikking over de 'achterliggende' gecertificeerde goederen wordt hen onthouden.

Het Europese recht hangt steeds vaker als een zwaard van Damocles boven het Nederlandse fiscale stelsel; zodra maar de kans bestaat dat er strijd bestaat met regels van Europees recht wordt de aanval ingezet door middel van gerechtelijke procedures. En voor de overheid blijken die in de meeste gevallen niet goed af te lopen. Hof Den Bosch heeft daar onlangs (uitspraak van 12 december 2002, nr. 00/01796) weer een steentje aan bijgedragen door te bepalen dat de Successiewet voor een groot aantal buitenlanders in strijd is met het Europese recht. Die uitspraak is overigens niet zo verrassend: in de literatuur - zelfs in een al ongeveer tien jaar oude publicatie van de huidige staatssecretaris van Financiën Van Eijck! - was men het er in het algemeen over eens dat de bepaling die nu gesneuveld is bij Hof Den Bosch, strijdig is met het Europese recht. De bepaling waar het om gaat, houdt kort gezegd het volgende in: indien iemand uit Nederland emigreert en de Nederlandse nationaliteit heeft, dan blijft hij voor de heffing van het schenkings- en successierecht gewoon in Nederland belastingplichtig alsof hij nooit is geëmigreerd. De achtergrond zal u duidelijk zijn: de wetgever heeft willen voorkomen dat vermogende Nederlanders tijdelijk in het buitenland gaan wonen en vervolgens hun vermogen schenken aan hun in Nederland wonende kinderen zonder schenkingsrecht te betalen. Of dat men in het zicht van overlijden emigreert om successierechten te besparen. Dat zou natuurlijk overigens alleen maar zin hebben als het om een substantieel vermogen gaat: anders is het de moeite van de verhuizing niet waard. En bovendien moet men natuurlijk naar een land verhuizen waar geen of veel lagere schenkings- en successierechten verschuldigd zijn. Nu is dat laatste niet zo moeilijk. Weliswaar kennen bijvoorbeeld onze zuiderburen ook schenkings- en successierecht, maar het is alom bekend dat de zogenoemde handgiften aldaar niet belast zijn. Het in België overhevelen van euro's van de in België wonende ouders in de achterbak van de auto van de in Nederland wonende kinderen vindt de Belgische fiscus geen reden om te belasten. Maar er zijn wel meer landen waar het met het schenkings- en successierecht vriendelijk is gesteld.

Het certificeren van aandelen komt er in essentie op neer dat de aandeelhouder onder het voorbehoud van het economisch belang zijn aandelen inbrengt in een administratiekantoor (meestal een vennootschap of stichting) en in ruil daarvoor certificaten ontvangt. Het administratiekantoor oefent vervolgens het aan de aandelen verbonden stemrecht uit op een manier die mede de belangen van de aandeelhouders zo goed mogelijk behartigt. De certificaathouder verkrijgt of behoudt het recht op de voordelen uit de aandelen. De certificering leidt er der- halve toe dat de aan de aandelen verbonden macht (zeggenschapsrechten) wordt gescheiden van het aan de aandelen verbonden belang (dividendopbrengsten en vermogenswinsten). In de wettelijke regels met betrekking tot het aanmerkelijk belang (hoofdstuk 4 Wet IB 2001), wordt wel verwezen naar aandelen, koopopties, winstbewijzen, stemrechten (art. 4.6 Wet IB 2001) en genotsrechten (art. 4.3 Wet IB 2001), maar niet naar certificaten. Toch roept het certificeren van aandelen een aantal interessante vragen op met betrek- king tot de toepassing van de aanmerkelijkbelangregeling, juist omdat bij deze figuur het onderscheid tussen het aan de aandelen verbonden belang en de macht in het middelpunt van de belangstelling staat. Met name speelt hierbij de vraag wie als aandeelhouder in de zin van de aanmerkelijkbelangregeling moet worden aangemerkt: de certificaathouder of het administratiekantoor. Voorts kan worden afgevraagd of de certificering moet worden aangemerkt als een vervreemding van de aandelen. In deze bijdrage zal op deze vragen worden ingegaan, waarbij als uitgangspunt zal worden gehanteerd dat aan de kwantitatieve aanmerkelijkbelangcriteria reeds is voldaan.

In een zogenoemd combinatietestament worden naast een ouderlijke boedelverdeling vaak een keuzelegaat tegen inbreng van de waarde en een vruchtgebruiklegaat opgenomen. Op grond van het keuzelegaat tegen inbreng van de waarde mag de langstlevende die goederen uit de nalatenschap kiezen die zij wenst tegen inbreng van de waarde. Deze inbrengwaarde mag de langstlevende in bijna alle gevallen schuldig blijven aan de nalatenschap, mits zij hierover een in het testament aangegeven rente vergoedt aan de overige erfgenamen (meestal de kinderen). De kinderen kunnen in beginsel hun vordering en de rente pas opeisen bij het overlijden van de langstlevende. Het keuzelegaat tegen inbreng van de waarde wordt vaak gecombineerd met een vruchtgebruiklegaat. De langstlevende heeft op grond van het vruchtgebruiklegaat het recht het vruchtgebruik te kiezen van de goederen die zij niet op grond van het keuzelegaat in volle eigendom heeft gekregen. Doordat de kinderen direct de blote eigendom van de goederen krijgen, komen alle waardestijgingen van de goederen voor het recht van successie onbelast bij de kinderen terecht. In dit artikel behandel ik enkele vragen die kunnen worden gesteld bij het keuzelegaat tegen inbreng van de waarde. Hierbij ga ik voornamelijk in op de inkomstenbelastingaspecten. Voor de successierechtelijke aspecten verwijs ik naar mijn artikel over de ouderlijke boedelverdeling. In een volgend artikel behandel ik de vragen bij een vruchtgebruiklegaat.

In dit artikel bespreek ik enkele gevolgen voor de aanmerkelijkbelangregeling van (mutaties in) samenlevingsvormen onder de Wet IB 2001. Noodzakelijkerwijs beperk ik me tot de hoofdlijnen. De algemene aspecten van de partnerregeling in de Wet IB 2001 veronderstel ik bij de lezer genoegzaam bekend te zijn. Daarna beschrijf ik de mogelijke aanmerkelijkbelanggevolgen van de aanvang van de samenlevingsvorm, mutaties 'tijdens de rit' en het einde van de samenlevingsvorm. Sinds de invoering van het geregistreerde partnerschap op 1 januari 1998 nemen geregistreerde partners fiscaal dezelfde positie in als echtgenoten. Hierna zal het geregistreerde partnerschap om die reden niet als een afzonderlijke samenlevingsvorm worden behandeld. Om het fiscale begrip partner te onderscheiden van hetgeen in het spraakgebruik onder partner pleegt te worden verstaan, zal ik in dit artikel de term 'fiscale partner'gebruiken voor die eerste en partner voor diegene die samenwoont met een andere belastingplichtige, maar niet als fiscale partner kwalificeert (bijvoorbeeld omdat er niet is geopteerd voor het fiscale partnerschap).