Aflevering 3

Hoe worden natuurlijke verbintenissen behandeld na invoering van het nieuwe erfrecht? Dat is de centrale vraag in dit artikel. De nadruk ligt daarbij op de verhouding tussen enerzijds de langstlevende echtgenoot of andere levensgezel en anderzijds de positie van de legitimarissen.

Met ingang van 1 januari 2003 is het nieuwe versterferfrecht in werking getreden. Onder het nieuwe erfrecht erven de kinderen en de langstlevende echtgenoot nog steeds in gelijke delen. De grootste verandering is dat de verdeling van de nalatenschap tussen de erfgenamen van rechtswege is geregeld. De langstlevende echtgenoot verkrijgt alle goederen en alle schulden uit de nalatenschap; een levering is niet vereist. De kinderen krijgen een onderbedelingsvordering ter grootte van hun erfdeel op de langstlevende echtgenoot. Deze vordering is in beginsel alleen rentedragend indien en voorzover de wettelijke rente hoger is dan 6%. Bovendien is de vordering in beginsel pas opeisbaar bij overlijden of faillissement van de echtgenoot. De wetgever heeft ervoor gekozen om de inkomstenbelastingheffing ten aanzien van deze vorderingen en schulden niet te bemoeilijken. De schulden en vorderingen die krachtens de wettelijke verdeling ontstaan, worden voor de inkomstenbelasting dan ook genegeerd. Hierdoor hoeft de langstlevende de schuld niet pro rata te verdelen over de bezittingen die zijn verkregen. Bij het kind behoort de vordering niet tot diens rendementsgrondslag van box 3. Hierdoor hoeft het kind niet jaarlijks een rendement op te geven van 4% voor een bezitting die in de regel geen, of in ieder geval niet jaarlijks, rente geeft. Bovendien vindt hierdoor de heffing plaats bij degene die de economische beschikkingsmacht heeft over de goederen. Deze beschikkingsmacht ligt vanwege de niet opeisbaarheid van de vordering en de - eventuele - rente bij de langstlevende. De zogenoemde defiscalisering is ook van toepassing op vorderingen en schulden die materieel gelijk zijn aan de vorderingen en schulden die ontstaan krachtens de wettelijke verdeling. De vereisten daarvoor staan in art. 5.4, lid 1, onderdelen a en c Wet IB 2001. Testamenten die aan de materiële omschrijving voldoen, zijn de ouderlijke boedelverdelingen met afwijkende erfdelen, afwijkend rentepercentage en/of afwijkende opeisbaarheidsgronden. Testamenten die niet voldoen, zijn de partiële ouderlijke boedelverdeling, het keuzelegaat van alle goederen tegen inbreng van de waarde, het vruchtgebruiklegaat en het vruchtgebruiktestament met beschikkings- en/of interingsbevoegdheid. Het is uitdrukkelijk de bedoeling geweest van de wetgever om deze laatste testamenten uit te sluiten van de defiscalisering. Alleen voor situaties waarin de erflater bij uiterste wilsbeschikking een verdeling heeft vastgelegd die materieel gelijk is aan de wettelijke verdeling, ligt het volgens de staatssecretaris in de rede om eenzelfde soepele (cursivering MH) behandeling toe te staan. V-N BP21/3.4, p. 1384. Ik ben van mening dat de wetgever de werking van de defiscalisering ten onrechte beperkt toepast. De defiscalisering zou naar mijn mening moeten gelden voor alle vorderingen en schulden die krachtens erfrecht ontstaan.

Bij verstrekking van een (hypothecaire) lening in verband met een woning eist de financiële instelling in veel gevallen dat de geldlener een of meer levensverzekeringen afsluit. De rechten op deze verzekeringen dienen aan de crediteur te worden verpand, als zekerheid dat de lening op de afgesproken tijdstippen ook daadwerkelijk wordt afgelost. De langstlevende partner wordt vaak op de polis als eerste begunstigde aangetekend van een overlijdensuitkering. Bij overlijden van de verzekerde (geldlener) zal de crediteur de uitkering willen innen. Hiertoe zijn twee mogelijkheden. De eerste mogelijkheid is die van een crediteursbegunstiging: als pandhouder van de rechten op de polis wijst de crediteur zichzelf aan als eerste begunstigde van de overlijdensuitkering, met voorbijgaan aan de oorspronkelijke begunstiging. Daarnaast is het mogelijk dat de crediteur de oorspronkelijke begunstiging van de langstlevende partner in stand laat, mits er ten tijde van het overlijden een schriftelijke betalingsopdracht (hierna: 'weduweverklaring') aan de verzekeraar is, inhoudende dat met de overlijdensuitkering de schuld aan de crediteur wordt afgelost. Beide mogelijkheden hebben verschillende rechtsgevolgen, zowel civiel- als fiscaalrechtelijk.

Onlangs heeft A-G Mischo een conclusie genomen in de zaak Erven H. Barbier. De zaak betreft een aspect van het recht van overgang (leveringsverplichting) waarbij de toetsing aan het EG-Verdrag in het geding is. In deze zaak was door het Hof 's-Hertogenbosch een vijftal prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (HvJ EG) gesteld. In het kader van het Belastingplan 2002 is de Successiewet 1956 op dit punt inmiddels gewijzigd, doch het is interessant genoeg om op deze zaak in te gaan en deze in een Europeesrechtelijk perspectief te plaatsen. In wezen gaat het daarbij namelijk om de vraag of het feit dat de erflater ten tijde van zijn overlijden in een andere lidstaat van de Europese Unie woonde, invloed kan en mag hebben op de wijze waarop de erfrechtelijke verkrijging van een in Nederland gelegen onroerende zaak in Nederland in de belastingheffing wordt betrokken. Daarnaast zullen andere bepalingen uit het recht van overgang aan het EG-Verdrag worden getoetst.

H.J. Hofstra en R.E.C.M. Niessen, achtste druk, Kluwer 2002, € 68 (incl. BTW)

In veel keuzetestamenten wordt een vruchtgebruiklegaat voor de langstlevende ouder opgenomen. De langstlevende heeft op grond van het vruchtgebruiklegaat het recht het vruchtgebruik te kiezen van de goederen die zij niet (op grond van het keuzelegaat) in volle eigendom heeft gekregen. Doordat de kinderen direct de blote eigendom van de goederen krijgen, komen alle latere waardestijgingen van de goederen voor het recht van successie onbelast bij de kinderen terecht. Hierna licht ik een aantal vraagpunten toe die kunnen worden gesteld bij het vruchtgebruiklegaat. Hierbij maak ik onderscheid tussen de vraagpunten die spelen met betrekking tot de Successiewet 1956 (hierna: SW 1956) en de Wet inkomstenbelasting 2001 (hierna: Wet IB 2001).