Aflevering 9

De Tilburgse hoogleraar prof. mr. Inge van Vijfeijken heeft eind 2002 onder jubileumnummer 100 in de serie Fiscale Monografieën de "Fictieve erfrechtelijke verkrijgingen in de Successiewet 1956" gepubliceerd. In dit werk geeft zij kort de historische achtergrond van elke van deze 'beruchte' wetsbepalingen, zij 'fileert' ze vervolgens tot op de graat, geeft haar degelijk onderbouwde opvatting over elke bepaling, en doet ten slotte voorstellen voor verbetering of afschaffing van de verschillende voorschriften.

"Schenkingen zijn van levensbelang voor musea." Deze uitspraak van de directeur van het Kröller-Müller Museum wordt onderbouwd door het feit dat ongeveer een kwart van alle museale aanwinsten afkomstig is van particulieren. De verwachting is dat door de aangekondigde bezuinigingen op de kunstsector particuliere donaties alleen maar belangrijker zullen worden. Een andere trend is dat particuliere kunstverzamelaars zelf een museum oprichten voor hun collectie, zoals bijvoorbeeld het Scheveningse Museum Beelden aan Zee en het Amstelveense Cobra Museum. De politiek, de museumwereld en andere betrokkenen kijken bewonderend, wantrouwend of met een positie ergens daartussenin naar Amerika, waar particulieren al veel langer een belangrijke rol spelen in het aankoop- en tentoonstellingsbeleid van musea. Op diverse fronten wordt nagedacht over mogelijkheden om ook in Nederland de particuliere betrokkenheid bij musea te vergroten. In het Nederlandse fiscale stelsel worden particuliere schenkingen aan musea reeds op verschillende wijzen gestimuleerd. In deze bijdrage geef ik een overzicht van deze maatregelen, die in het maatschappelijk debat over particuliere ondersteuning van musea waarschijnlijk een steeds belangrijker rol gaan spelen.

In Nederland is het onderwerp aftrekbaarheid hypotheekrente heilig verklaard. Ondanks lichte aanscherpingen heeft de politiek het nooit aangedurfd om een fundamentele discussie over de volledige aftrekbaarheid van de hypotheekrente te voeren. Dat is een gemiste kans en duidt op een gebrek aan durf en visie. Welke elementen zouden naar mijn inzicht een rol moeten spelen in een dergelijke discussie? In de eerste plaats zouden wij ons moeten afvragen waarom de bezitter van een eigen woning fiscaal anders behandeld moet worden dan een huurder. Als wij wonen een belangrijk goed vinden, dan is het vreemd dat iemand met een hoog inkomen en een eigen huis relatief meer 'subsidie' van de overheid krijgt dan iemand met een laag inkomen en een huurwoning. Ook lijkt het zeer onwenselijk dat iemand die huursubsidie krijgt, bepaald niet aangemoedigd wordt om meer te gaan verdienen, want dan verliest hij geheel of gedeeltelijk zijn huursubsidie ('armoedeval'). Kortom, ons huidige stelsel is volstrekt verworden: de hoge inkomens worden aangemoedigd om op onverantwoorde wijze te hoge hypotheekschulden aan te gaan en de lage inkomens wordt gemeld dat zij vooral niet meer moeten gaan verdienen. De politiek roept in koor: "De sterkste schouders moeten de meeste lasten dragen." De werkelijkheid is volstrekt anders.

In vervolg op het artikel in dit tijdschrift van mr. M.H.J.M. Tomlow over onroerend goed in Spanje (zie FTV 2002/7-8) zal in onderhavig artikel dezelfde oefening voor België gemaakt worden. Er zal nagegaan worden welke de burgerrechtelijke en fiscale gevolgen zijn wanneer een persoon met Nederlandse nationaliteit, maar met een Belgische fiscale woonplaats, onroerend goed in België aan- of verkoopt, schenkt of legateert. Het begrip 'fiscale woonplaats' wordt in België gedefinieerd door verwijzing naar de gebruikelijke betekenis van voornaamste woonplaats en zetel van fortuin, beide begrippen die in feite moeten worden beoordeeld.Sinds 1 januari 2002, en dit omwille van de regionalisering van de registratie- en successierechten, wordt aan het criterium van de fiscale woonplaats toegevoegd dat, indien de fiscale woonplaats van de erflater tijdens de periode van vijf jaar vóór zijn overlijden op meer dan één plaats in België gelegen was, de nalatenschap fiscaal zal openvallen op de plaats waar de overledene tijdens de voormelde periode het langst gevestigd was.

Sinds het ontstaan van de rechtsvorm Stichting Particulier Fonds (hierna: SPF) per 31 oktober 1998 op de Nederlandse Antillen zijn er vele toepassingen van deze rechtsvorm onderzocht. In paragraaf 1 en 2 van dit artikel licht ik de civiele en fiscale kenmerken van de rechtsvorm SPF toe, waarbij een aantal praktische zaken aan de orde komt. Een belangrijk aandachtspunt is het risico van fiscale transparantie en de mogelijke consequentie van het 'gebruik' van de SPF voor (schending van) de legitieme portie. De rechtsvorm SPF bestaat sinds 1998. De fiscale consequenties van het toepassen van deze 'prille' rechtsvorm in de fiscale advisering is nog niet uitgekristalliseerd. Toepassingen van de SPF hebben de aandacht van de Belastingdienst. In oktober 2002 heeft de staatssecretaris in een besluit de mogelijkheden geschetst zekerheid te verkrijgen over de fiscale implicaties van de SPF. In paragraaf 3 van dit artikel wordt het besluit nader toegelicht. In paragraaf 4 komt de mogelijke aantasting van de legitieme portie bij toepassing van de SPF aan de orde. De toepassing van de SPF in het kader van bedrijfsopvolging wordt geschetst in paragraaf 5; een parcours met de nodige fiscale en andersoortige te nemen hindernissen. Ook in 'pensioenland' heeft de SPF haar intrede gedaan. Aan de hand van de nieuwe tekst van de fictie van art. 13a Successiewet 1956 wordt het gebruik van de SPF onderzocht in paragraaf 6. Ik sluit dit artikel af met een conclusie (paragraaf 7).