Aflevering 5

Bespreking van twee uitspraken van de Afdeling (bestuurs)rechtspraak van de Raad van State inzake de WBO en de overbedelingsproblematiek. In de eerste behandelde uitspraak laat de Afdeling rechtspraak in het midden of in geval van daadwerkelijke betaling van schulden wegens overbedeling, sprake is van een verhaalbare schenking. Het gaat in de casus over de omvang van het vermogen. Schrijver concludeert echter dat er in geval van betaling van deze schulden geen sprake is van een verhaalbare schenking. In de tweede uitspraak vindt de Afdeling rechtspraak dat, wanneer het aan de langstlevende gelegateerde vruchtgebruik niet wordt afgegeven vanwege een beroep op de legitieme door de kinderen, de met terugwerkende kracht tot het overlijden van de eerste ouder overeengekomen rentevergoeding van 8% per jaar over het berekende bedrag van de legitieme portie niet buitensporig is. De betaling van deze rente kan niet worden beschouwd als een verhaalbare schenking in de zin van de WBO. Tenslotte wordt nog gewezen op de mogelijkheid om een deel van de verblijfkosten in het bejaardenoord als buitengewone lasten in aftrek te brengen.

Bespreking van HR 4 november 1994, RvdW 1994, 231 inzake de verdeling van een nalatenschap, waartoe een boerderij met grond behoort. Kort voor zijn overlijden heeft de vader van partijen de boerderij met grond voor de duur van 30 jaar aan één van beide erfgenamen verpacht. Tussen partijen bestaat strijd over de vraag aan wie de pachtsommen verschuldigd zijn: aan ieder van beide erfgenamen voor hun deel of aan de (onverdeelde) boedel van de pachter/erfgenaam. Met name wordt ingegaan op een mogelijke bevoordelingsbedoeling bij verpachting kort voor overlijden en het nut van een meerwaardeclausule in een dergelijke situatie ten behoeve van de niet pachter indien wordt uitgesproken dat de pachter/erfgenaam op basis van de verpachte waarde in de boedel mag afrekenen.

De uitspraak van de Hoge Raad van 4 november 1994, RvdW 1994, 231 maakt de vraag weer actueel of en wanneer een overdracht of toebedeling van een bedrijf of een goed tegen een tegenprestatie beneden de verkeerswaarde, een schenking is. Naast fiscale zijn er ook civiel-rechtelijke consequenties m.n. in verband met de inbreng, de legitieme, de Pauliana, de toestemming ex art. 1:88 BW en op het vlak van de bijstandswetgeving. In dit verband speelt eveneens de kwestie of een deelgenoot toedeling kan verlangen van een gemeenschapsgoed waarmede hij een bijzondere binding heeft beneden de leegwaarde of verkeerswaarde. Ingegaan wordt op verschillende praktijksituaties zoals: bedrijfsoverdracht door de vorige generatie aan de volgende; overdracht ouders kinderen en sociale voorzieningen; de verdeling van een onderneming en een voorkeursrecht van toebedeling o.g.v. redelijkheid en billijkheid.

Uitgangspunt is de vraag hoe een ouder aan zijn kind zijn (agrarisch) bedrijf zonder problemen kan overdragen tegen een prijs (ver) beneden de verkeerswaarde zonder van een bevoordelingsbedoeling en dus een schenking te kunnen spreken. Aangeraden wordt om ter zake van een overdracht of overgang vrijstelling van inbreng te verlenen, voor het geval er een schenking in zal blijken te zijn gelegen, hetzij bij de akte van overdracht of firma-akte, hetzij in een afzonderlijk testament. Het bedingen van een overdrachtprijs gelijk aan de waarde in verpachte staat ter voldoening aan een natuurlijke verbintenis kan eveneens overwogen worden om voortzetting van een bedrijf economisch haalbaar te maken.

In zijn arrest van 29 november 1994 oordeelt het Hof Arnhem dat bij pachtbeëindiging het Suikersysteem 1989/1990 geen aanknopingspunten biedt voor het oordeel dat aan de afgaande pachter/teler een vergoeding behoort te worden betaald door de verpachter of de opvolgende pachter/teler. Nu o.a. het bestaan van een bietenareaal voornamelijk is toe te schrijven aan de kwaliteit van de grond en de invloed van de teler op de opbrengst beperkt is, is er geen sprake van omstandigheden die tot een ander oordeel leiden.

In reaktie op het artikel van Luijten in JBN 1995, nr 28 merk ik het volgende op.

Een kind kan ingevolge artikel 4:879 BW slechts erfgenaam bij versterf zijn, indien het in een familierechtelijke relatie tot de erflater stond. Een buitenechtelijk kind staat eerst in een familierechtelijke betrekking tot zijn biologische vader, indien het door die vader is erkend. Een familierechtelijke betrekking kan ontstaan door brieven van wettiging (artikel 1: 215 BW). Van biologisch vaderschap behoeft dan geen sprake te zijn. Artikel 1:215 BW bepaalt dat brieven van wettiging kunnen worden verzocht, indien de man die kennis droeg van de zwangerschap van de moeder en voornemens was met haar te huwen, voor de geboorte van het kind is overleden zonder het te hebben erkend.

Op een notariskantoor waren de onderlinge verhoudingen tussen de notaris en zijn personeel totaal verstoord geraakt, vooral in de tijd waarin de notaris huwelijksmoeilijkheden had. Enige personeelsleden hadden ontslag genomen. Uiteindelijk dienden de medewerkers van het kantoor een twaalftal klachten over (het functioneren van) de notaris in bij de Kamer van Toezicht te Den Bosch. Daaronder klachten betreffende het passeren van testamenten zonder de aanwezigheid van getuigen, het verlijden van hypotheekakten waarbij de comparant namens de bank de akte pas later ondertekent, het achterwege laten van narecherche en het uitkeren van hypotheekgelden zonder zodanige narecherche.