Aflevering 7

De belastingkamer van de Hoge Raad heeft in navolging van zijn strafrechtelijke collega recent enige vuistregels gegeven teneinde meer duidelijkheid te scheppen over de vraag wanneer sprake is van schending van de redelijke termijn en welke gevolgen hieraan moeten worden verbonden. In deze bijdrage zullen de vuistregels van de Hoge Raad kritisch worden beschouwd en zal worden gekeken of de beoogde helderheid is bereikt.

In een drietal arresten van 1 april 2005 heeft de Hoge Raad nog eens izngescherpt dat de rechter in belastingzaken een dienende rol heeft. Hij beslecht op verzoek geschillen, maar is geen bemoeial. Daarom dient hij de grenzen van de door partijen aan hem voorgelegde rechtsstrijd te respecteren en mag hij geen bewijs vragen van feiten die niet bestreden zijn.In deze beschouwing wordt aan de hand van deze en andere arresten nader ingegaan op de omvang van de rechtsstrijd in belastingzaken en in het overige bestuursrecht. Voorts worden de grenzen van de reikwijdte ervan verkend door uitstapjes naar het object van geschil in appèl en de interne compensatie.

Het Franse en Nederlandse Neen tegen de komst van de Europese Grondwet heeft overal veel commotie veroorzaakt. Het referendum in Groot-Brittannië is hierdoor voor onbepaalde tijd uitgesteld en een zestal lidstaten heeft het voorgenomen referendum geschrapt. De argumenten die in de lidstaten zijn aangevoerd tegen de Europese Grondwet laten zien dat de Europese politici wellicht begeistert mogen zijn door de Droom van de Europese Eenwording, maar dat de burgers van een relatief groot aantal lidstaten die gevoelens beslist niet delen. Zolang de EU een economisch samenwerkingsverband bleef, ondervond Brussel weinig weerstand. Maar zodra sprake is van de vorming van een Europese bovenstaatse organisatie, een Europese statenstaat – want waar dient een Europese Grondwet anders voor – komt men in het geweer, waarbij met name de nationale belangen voorop worden gesteld. Een verklaring voor dit fenomeen kan worden gezocht in de werken van de negentiende-eeuwse filosoof G.W.F. Hegel. Deze overigens meestal slecht begrepen en geciteerde filosoof schreef in 1821 in zijn ‘Philosophie des Rechts’ dat een bovenstaatse organisatie in beginsel niet de volledigheid van een staat kan bereiken, omdat de betrekkingen tussen staten worden beheerst door het beginsel van absolute soevereiniteit: elke staat sluit andere staten van zijn grondgebied uit. Dit komt anders te liggen als de bovenstaatse organisatie grenzen, buren of vijanden heeft die hij van zichzelf kan uitsluiten, waarmee een situatie van absolute soevereiniteit zou kunnen ontstaan. Maar ook dan zou de statenstaat uiteenvallen, als zijn bestaan niet langer zou steunen op het inzicht van de lidstaten, dat de handhaving van het internationale recht in hun aller belang is.

In deze kroniek bespreek ik enige fiscaal bestuursprocesrechtelijke actualiteiten uit 2005. De belangrijkste beslissingen kunnen naar mijn mening niet los worden gezien van de introductie van de zogenoemde fiscale rechtbank. De verhoudingen in het fiscale bestuursprocesrecht lijken namelijk als gevolg van deze introductie snel en duidelijk te worden herschikt. Zo maakt de vroegere soepele houding van gerechtshof en Hoge Raad vanwege het ontbreken van een tweede feitelijke instantie, plaats voor een zakelijke bestuursrechtelijke benadering. Deze benadering betekent bijvoorbeeld dat termijnen strikter worden benaderd. Enige recente arresten van de Hoge Raad zijn een ander voorbeeld van de ingezette veranderingen. Waar vroeger het zoeken naar de materiële waarheid een belangrijk ‘leitmotiv’ was, benadrukt de Hoge Raad in enige arresten dat het door partijen geponeerde geschil tot uitgangspunt moet worden genomen (zie ook het in deze uitgave opgenomen artikel van Koopman).

Welke basis-, brongegevens of primaire bescheiden heeft een controlemedewerker van de Belastingdienst nodig voor zijn belastingcontrole en zal de administratieplichtige moeten bewaren? Deze vragen komen bij belastingcontroles regelmatig aan de orde en spelen in fiscale procedures hun eigen onweegbare rol. De belastingrechter moet dan oordelen welke primaire bescheiden nog wel tot de administratie behoren – en dus bewaard (hadden) moeten worden – en welke niet. Het antwoord op die vragen is niet van belang ontbloot. Het niet-nakomen van de administratieverplichting is zowel straf- als administratiefrechtelijk gesanctioneerd.